EKLER
.
I
I
Çekim
Ekleri
Yapım
Ekleri
. I
. 1.
İsimden isim yapım ekler.
I
1
2. İsimden fiil yapım ekleri
İsim çekim ekleri
Fiil çekim ekleri
3. Fiilden isim yapım ekleri
1. Çoğul
ekler. 1.Zaman ekleri
4. Fiilden fiil yapım ekleri
2. Hal
ekleri 2.Dilek ekleri
3.
İyelik ekleri 3.Şahıs ekleri
4. İlgi eki
5. Ek eylem
ekleri
A)
İSİM ÇEKİM EKLERİ:
1) Çokluk
Eki: İsimlerin sayı bakımından çokluğunu bildirirler.
*elmalar,çocuklar
,öğrenciler.
2)Hal
Ekleri:- i,-e,-den,-de ekleridir.
*Kitabı
ver (belirtme hali)
*Yola
bak (Yönelme hali)
*Evden
geliyorum (Çıkma hali)
*Sende
kaldı (Bulunma hali)
*Sıradan
insanlarla işim olmaz.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım
eki olmuştur)
*Bunlar gözde
çocuklardır.(Sıfat yapmıştır ve bu yüzden yapım eki
olmuştur)
*Sudan
sebeplerle yanıma gelme (Sıfat yapmıştır ve bu yüzden
yapım eki olmuştur)
3)İyelik
ekleri: Eklendiği isimlerin kime ait olduğunu ifade
eder.
*Kitabım,kitabın,
kitabı, kitabımız, kitabınız, kitapları
iyelik eklerini, ismin başına benim, onun, bizim,
sizin, onların zamirlerini getirerek bulabiliriz.
4) İlgi
ekleri (Tamlama Ekleri) :"ın, in, un, ün"
biçimindedir.Belirtili isim tamlaması kurar.
*kapı—n—ın
kol—u , müdür—ün oda—sı
5)Eşitlik
Eki : "-ca,--ce" biçimindedir.
*Sence
bu doğru mu?
*Çocukça
davranma
6)Ek
eylem Ekleri :İsim soylu sözcükler yüklem yapma
göreviyle kullanılan eklerdir.
iyi—y-im,
iyi—sin, iyi—dir, iyi—y-iz, iyi—siniz,
iyi—dirler
B)FİİL ÇEKİM EKLERİ
1)Zaman
ekleri (Bildirme Kipleri) :Fiillerde hareketin
yapıldığı zamanı bildirir.
*gel—miş
(Duyulan geçmiş zaman)
*oku—du
(görülen geçmiş zaman)
*gid—i—yor
(Şimdi geçmiş zaman )
*yat—acak
(Gelecek geçmiş zaman)
*Şimdi gelir
(Geniş geçmiş zaman)
2)Dilek
kipleri:
*Gider—se—m
gelmem (Dilek—şart kipi)
*Biraz daha
oturayım (istek kipi)
*Ders çalışalım
(istek eki)
*Artık git—meli—y-im
(Gereklilik kipi)
*Bunları da
oku—sun (Emir eki)
*Dışarı çıkın
(Emir eki)
3)Şahıs
Ekleri:
Fiillerde
kip eklerinden sonra gelerek hareketi kimin yaptığını
ifade eder.
Geliyor—um,
çalışmalı—sın, yaptı- okusak—k , üzülür—üz
koşacak—sınız yürüdü—ler
YAPIM EKLERİ
:İsim ya da
fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya
da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün
anlamını da türünü de değiştirir. Her zaman çekim
eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş
sözcük ya da gövde denir.Eğer sözcük yapım eki almışsa
basit yapılıdır sözcük çekim eki olsa da basittir
1)İsimden İsim Yapım Ekleri :
*Lık: kömür—lük,
göz—lük , kulak—lık …
*lı: Şehir—li
, para—lı , ağaç—lı , baş—lı …
*sız: su—suz,
para—sız, ev—siz,
*cü: göz—cü,
sanat—çı, yol—cu, simit—çi,
*ce:
Türk—çe İngiliz—ce
*daş:Çağ—daş,
arka—daş, yol—daş
*üncü:
üç—üncü beş—inci
*msı:acı—msı
ekşi—msi
*cil:et—cil
ben—cil insan—cıl
*şın: sarı—şın
*sal:
kum—sal kadın—sal
*ıt: yaş—ıt
*cağız:
kız—cağız çocuk—cağız
*cık:az-ı-cık
küçük—cük
*tı: horul—tı
cıvıl—tı
2)İsimden
Fiil Yapan Ekler :İsim köklerine veya gövdelerine
gelerek onlardan fiil türetir.
*la :su-la,
taş-la, uğur-la
*al: çok-al,
az-al, dar-al
*l: doğru-l,
sivri-l
*a: kan-a,
yaş-a, tür-e, boş-a
*ar: yaş-ar,
mor-ar, sarı-ar
*da:
fısıl-da, horul-dagürül-de
*at: yön-et,
göz-et
*ık: geç-ik,
bir-ik
*ımsa: az-ımsa,
benim-se,küçü(k)-mse
--kır:fış—kır,
hay—kır
--lan:ev—len,
rahat—la
--laş:şaka—laş,
der—leş, çocuk—laş
--sa:su—sa,
garip—se önem—se
3)Fiilden
İsim Yapan Ekler:Fiil kök veya gövdelerine gelerek
isim yapan eklere denir.
--ca:düşün—ce,
eğlen—ce
--ocak—ecek:
giyecek, yok—ocak, aç—ocak
--ak:yat—ak, kaç—ak, dur—ak,
--ga:böl—ge,
bil—ge, süpür—ge,
--gan:çalış—kan,
unut—kan, kay—gan
--gı:sev—gi,
çal—gı, as—kı
--gıç:bil—giç,
dal—gıç, başlan—gıç
--gın:yor—gun,
bil—gin, bez—gin, bit—gin
--ı,--i:yaz—ı, öl—ü, yap—ı, çat—ı, kok—u, doğ—u
--ıcı—ici:yap—ıcı,
gör—ücü, al—ıcı, sat—ıcı,
--ık—ik:kes—ik,
aç—ık, göç—ük,
--ım—im:say—ım,
seç—im, öl—üm, ölç—üm
--ın—in:yığ—ın,
ak—ın, tüt—ün, ek—in,
--nç:gül—ünç,
sev—inç
--ıntı:kes—inti,
çık—ıntı, dök—üntü,
--ır-er:gel—ir,
gid—er, ok—ur,
--ış:otur—uş,
yürü—y-üş,
--ıt:geç—it,
yak—ıt, ölç—üt,
--ma:gülmeyi
severim , konuşmayı bil.
--mak:gelmek,
gitmek
--tı:belir—ti,
kızar—tı,
Fiilden
Fiil Yapan Ekler:Fiil soylu kelimelerden yeniden fiil
yapan eklere denir.
--dır:gül—dür, yap—tır, koş—tur,
--ala:kov—ala, silk—ele,
--er:gider,
çık—ar,
--imsa:gül—ümse,
an—ımsa,
--ın:gez—in,
gör—ün, sev—in, taşı—n,
--r:kaç—ır,
bat—ır, iç—ir,
--ş:gör—üş,
uç—uş, gül—üş,
--t:uza—t,
sap—ıt, korku—t, üşü—t,
--ı:sev—il,
kır—ıl, sat—ıl
BİRLEŞİK
SÖZCÜK
İki sözcüğün
bir araya gelerek yeni bir kavramı karşılamak üzere
birleşip kalıplaşmasıyla oluşan sözcüklerdir.
Birleşik
sözcükler değişik şekillerde oluşur. Bazıları isim
tamlamalarının kaynaşmasıyla , bazılarının da sıfat
tamlamalarının kaynaşmasıyla oluşur.
Birleşik
sözcükleri şu şekilde sıfatlandırılır
A)ANLAMSAL KURULUŞLARINA GÖRE BİRLEŞİK SÖZCÜKLER
1)Her iki sözcük de gerçek anlamını yitirebilir.
*Saksıdaki
hanımeli mi?
*Kuşburnu
içer misin?
*Biraz da
imambayıldı alır mısın?
*Seni
tahtakurusu sırmış.
2)Sözcüklerden yalnız biri anlamını yitirmiş olabilir.
*Şu
yeryüzünde ne insanlar var.
*Eskişehir e
gittin mi?
Not:Sözcükler
birleşirken sözcüklerden bir dahi gerçek anlamını
yitirirse birleşik sözcük bitişik yazılır.
3)Her iki sözcük de gerçek anlamını koruyabilir:
*Kuzeybatı
ya gideceksin.
*Bu ayakkabı
ne kadar?
B)BİÇİMSEL KURULUŞLARI (YAPILIŞLARI) BAKIMINDAN BİRLEŞİK
SÖZCÜKLER
1.İsim Tamlaması Yoluyla:
*Yüzbaşı
seni çağırıyor.
*Batık
denizaltı çıkarıldı.
*Balayına
nereye gidecekler?
*Saksıdaki
aslanağzı mı?
2)Sıfat Tamlaması Yoluyla:
*Askerliğini
Kırıkkale de yapmış.
*Sen ne
kadar açıkgöz birisin?
*Sivrisinek
bataklıklarda çok olur.
*Acıgöl
e hangi yoldan gidebilirim?
3)İyelik Ekinin Kaynaştırması Yoluyla:
*Öğrencileri
başıboş bırakmamak lazım.
*O
bağrıyanık bir annedir.
*Bunlar
sütübozuk insanlardır.
4)İki Çekimli Fiilin Kaynaşması Yoluyla:
*Sen ne
kadar vurdumduymaz bir insansın.
*Bu
çekyat eskimiş
*Dedikodu
yapanları sevmem.
*Uyurgezerlik
bir hastalıktır.
*Gelgitin
diğer adı ne?
EKLERLE İLGİLİ GENEL UYARILAR
1)-i 1.tekil kişi ekiyle,bu eke benzeyen diğer ekler
karıştırılmamalıdır.
*Evi yandı.
(3.t.k.iyelik eki)
*Evi yaktı.
(İsmin –i hali)
*Bu yapı
Osmanlılardan kalmadır. (Fiilden isim y.eki)
2)Çekim
ekleri eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmez.Fakat isim
çekim eklerinden olan -de ve –den hal ekleri eğer sıfat
olarak kullanılırsa yani sıfat yapımında görev alırsa o
zaman ismin anlamını değiştirir ve yapım eki olur.
*Okuldan
geliyorum. (Çıkma durum eki)
*Senin gibi
bir candan arkadaşım yok. (Sıfat yaptığı
için yapım ekidir.)S İ
*Yalandan
bir kavga çıkardılar. (Sıfat yaptığı için yapım
ekidir) İ
*Sıradan
insanlarla işim olmaz.
*Sende bir
şeylerim kaldı.(Bulunma durum eki)
*Bunlar,gözde öğrencilerdir.(Sıfat yaptığı için yapım
ekidir)
3)1.Tekil kişi eki olan -m ile bu eke şekilce benzeyen
diğer ekler birbiri ile karıştırılmamalıdır.
*Seçimi kim
kazandı? (F.i.yapım eki)
*Bir dilim
ekmek verir misin? (F.i.y.eki)
*Bu işten
dilim çok yandı. (1.t.k.i.eki)
*Sana saçımı
süpürge ettim.
*Ama ben
daha çok küçüğüm. (Ek-fiil)
*O benim
kalemim. (Tamlayan durum eki)
*Beni
bırakıp gitme küçüğüm. (1.k.i.eki)
4)2. kişi iyelik eki olan -n ile buna şekilce benzeyen
diğer ekler karıştırılmamalıdır.
*Aklın
neredeydi? (2.t.kişi iyelik eki)
*Bu yıl ekin
ekmeyeceğiz. (F.i.y.e.)
*Buraya
gelin. (2.ç.kişi emir eki)
*Yurdun
soruları bitmiyor. (İlgi eki)
*Turistler,bu yıl Türkiye’ye akın edecek. (F.i.y.e.)
5)İsim-fiil eki olan -ma,-me ile f.f. yapan olumsuzluk
eki karıştırılmamalıdır.
*Yürümeyi
severim.(İsim-fiil)
*Onunla
biraz konuşmayı dene.(İsim-fiil)
*Artık
benimle konuşma.(F.f.yapan olumsuzluk eki)
*Peşimden
gelme.(F.f. yapan olumsuzluk eki)
6) “L” fiilden fiil yapım ekiyle “L” isimden fiil yapım
eki birbirine karıştırılmamalıdır.
*Artık
günler kısaldı.(İ.f.y.e.)
*Bardak
kırıldı.(F.f.y.e.)
7) “Ş”filden fiil yapım ekiyle (işteşlik eki), “ş” fiilden
isim yapım eki (isim-fiil) birbiriyle karıştırılmamalıdır.
*Hep
birlikte gülüştüler.(F.f.y.e.) (işteşlik eki)
*Bakışların
beni heyecanlandırıyor.(F.i.y.e.) (isim-fiil)
*Bu
gülüşü,bu bakışı hiç unutmam.(F.i.y.e.) (isim-fiil)
*Bir süre
öylece bakıştık.(F.f.y.e.) (işteşlik eki)
Ş:Karşılıklı ya da birlikte yapılma anlamı veriyorsa f.f.
yani “işteşlik eki” dir.
8)İsimden isim yapım eki olan “-cı” ile fiilden isim yapım
eki ici birbiriyle karıştırılmamalıdır.
*Yolcu
var mı?(i.i.y.e.)
*Kalıcı bir
işin yok mu?(f.i.y.e.)
9)Fiilden isim yapım eki olan “-sal” ile isimden isim
yapım eki olan “-sal” birbiriyle karıştırılmamalıdır.
*Kumsal
(i.i.y.e.) *Gör-sel (f.i.y.e.)
*Evren-sel
(i.i.y.e.) *işit-sel (f.i.y.e.)
10)İsimden fiil yapan “-imse” ile F.F.yapan “-imse”
karıştırılmamalıdır.
*Ben-imse
(i.f) *Gül-ümse (f.f)
*Öz-ümse
(i.f) *An-ımsa (f.f)
11)Türkçede önce yapım eki sonra çekim eki gelir.
*Kork-u-yor-um *taşlıklar
Bunun istisnaları da olabilir.
*Annemsiz
gitmem.
12)Bir sözcük birden çok yapım eki alabilir.
*Gözcülük,
korkulu, dalgalı, ışıksız, örtülü…
