1850’de İstanbul’da doğdu. 13 Nisan 1893’te İstanbul’da
yaşamını yitirdi. Dilin yalınlaştırılmasını savunan
Tanzimat Dönemi'nin önemli
şair
ve
yazarı. Asıl adı Ömer. 7 yaşındayken babasını kaybetti.
Varna’ya dayısının yanına gönderildi. Orada medrese öğrenimi
gördü. Bir yandan da Arapça, Farsça, Fransızca ve hat
öğrendi. "Hulusî" mahlasıyla yazılar yazdı. Bir süre Varna
Rüştiyesi’nde
öğretmenlik yaptı. Sait Paşa’nın özel katibi olarak
Rumeli ve Anadolu’nun birçok kentini dolaştı. İlk şiirlerini
"Nacî" mahlasıyla 1867’den başlayarak yazdı. İstanbul’a
geldi. Memuriyetten ayrıldı. 1883’te
Ahmed Mithad Efendi'nin önerisiyle Tercüman-ı Hakikat
gazetesinin
edebiyat
sayfasını
yönetmeye başladı. "Mesud-ı Harabî" takma adıyla yayınladığı
aruzla yazılmış gazelleriyle ün yaptı. 1994'te Ahmed
Mithad'ın kızıyla evlendi. Kayınpederi tarafından Tercüman-ı
Hakikat’i eski edebiyat yanlılarının sözcüsü durumuna
getirmekle suçlanınca istifa etti. Yazılarını, Saadet,
Tarik, Mürüvvet, Mirsad, İmdadü’l Midad
gazeteleriyle,
kendi çıkardığı Mecmua-i Muallim
dergisinde
sürdürdü. Galatasaray Lisesi ve Mekteb-i Hukuk’ta edebiyat
dersleri
verdi. Aruzla ve
divan edebiyatının hemen her türünde yazdığı şiirler
yüzünden eski edebiyatın temsilcisi sayıldı. Ama yeni
edebiyata karşı çıkan, eskiyi savunan bir yazar olmadı,
divan şiiri kurallarını da tam olarak uygulamadı.
Eleştirilerini dilbilgisi ve aruz kurallarına bağlı
kalınması noktasında yoğunlaştırdı.
Recaizade Mahmut Ekrem ve çevresindeki genç
şairlerle giriştiği tartışmalar, döneminde Türk
edebiyatına yeni bir soluk getirdi. Servet-i Fünun
yazarlarını önemli ölçüde etkiledi. Eedebiyat tarihi ve
sözlük çalışmalarıyla da ilgi çekti.
Victor Hugo, S. Prudhomme, Alphonse de Musset ve
Emile Zola’dan
Türkçe’ye
çeviriler yaptı.
ESERLERİ
ŞİİR:
Terkib-i Bend-i Muallim Naci
Ateşpare (1883)
Şerâre (1884)
Fürûzan (1885)
Sümbüle (1889)
Yadigâr-ı Naci
ELEŞTİRİ:
Muallim (1886)
Demdeme (1886)
ANI:
Medrese Hatıraları (1885)
Ömer’in Çocukluğu (1890-1969)
SÖZLÜK:
Lügat-ı Naci (1891-1978)
ARAŞTIRMA:
Osmanlı Şairleri (1890-1986)
İstilahât-ı Edebiyye (1890-1984)
Esâmi (1890)
MEKTUP:
Muhaberat ve Muhaverat (1884)
Şöyle Böyle (1884)
Mektuplarım (1886)
OYUN:
Heder (ölümünden sonra, 1908)