|
KÖL-TİGİN YAZITINA YAPILAN
EKLEMELERİN YAZININ ORİJİNALİNDEKİ METİNLERDEN AYRI OLARAK ELE ALINIP
İNCELENMESİ VE DEĞERLENDİRİLMESİ YERİNDE OLACAKTIR
KÖL-TİGİN YAZITINA YAPILAN
EKLEMELER ÜZERİNE
Yrd. Doç. Dr. Cengiz ALYILMAZ
SAYIN Hulki Cevizoğlu’nun ATV’de yaptığı Ceviz Kabuğu programlarına
konuk olan inşaat Yüksek Mühendisi Kâzım Mirşan özellikle Göktürkler
hakkında kabul edilmesi pek mümkün olmayan değişik görüşler ileri sürmüş
ve bu görüşleri Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya ile benim tarafımdan da
ağır bir şekilde eleştirilmiştir. Bu eleştiriler H. Cevizoğlu tarafından
Tarih Türklerde Başlar, Türk Dilinin Kökeni başlığı ile yayımlanan TV
sohbetlerinin zabıtlarında açıkça görülür.(1)
Bu zabıtlar okunduğu zaman K. Mirşan’ın Türkiye’deki üniversite
hocalarını orijinal araştırma ve inceleme yapmayan, Batı âlimlerinin
kopyacısı vs. şekillerde itham ettiği de görülmektedir. Ancak gerçek
hiçbir zaman böyle değildir. Bir örnek vermek gerekirse:
Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya “Köl Tigin yazıtı ne zaman yazıldı ve
dikildi?” başlıklı makalesini Orkun’un 57. sayısında yayımladı. Osman
Fikri Sertkaya, bu makalesinde Köl Tigin yazıtındaki Çince ve Türkçe
yazılan tarih kayıtlarından ve yazıt üzerinde araştırma ve incelemeler
yapan bazı bilim adamlarının görüşlerinden hareketle, Köl Tigin
yazıtının yazılış ve dikiliş tarihini dikkatlere tekrar sundu. Makalede,
“Köl Tigin yazıtının Köktürk harfli metinleri henüz çözümlenmeden ve
çözümlendikten sonra Çince (batı) yüzü üzerinde sahalarında son derece
uzman bilim adamları tarafından araştırma ve incelemeler yapıldığı,
yazıtın yazılış ve dikiliş tarihleriyle ilgili bilgileri içeren makale
ve kitaplar yayımlandığı, bu yayımlarda yazıtın tarihlendirilmesiyle
ilgili birbirine yakın sonuçların ortaya konulduğu” kaydedilmiştir.
Çince ve Türkçe tarih kayıtları Sertkaya tarafından da Türkiye
Türkçesine çevirilip karşılaştırılmış ve Köl Tigin yazıtının kesin
tarihlendirilmesi yapılıp K. Mirşan’ın sıra dışı görüşleri
cevaplandırılmıştır.(2)
Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi Başkanlığı (TİKA) tarafından
yürütülen Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi kapsamında 1997-2001
yılları arasında, Köl Tigin yazıtının epigrafik belgelemeleri tarafımdan
gerçekleştirilirken, bu yazıta dikilişinden sonraki yıllarda bazı
eklemelerin yapıldığını tespit etmiştim. Bu tespitimi TİKA’ya sunduğum
raporlarda da özellikle belirtmiştim. Ancak 1997 yılından bu yana
Moğolistan’daki Türk Anıtları Projesi’ne ait hiçbir rapor TİKA
tarafından yayımlanmadığı için söz konusu tespitlerim ne yazık ki,
aydınlarımızın istifadesinden hep uzak kaldı.
Köl Tigin yazıtına yapılan eklemelerin hem yazıtın dikiliş tarihi, hem
de bulunduğu coğrafya ile ilgili önemli bilgileri içermesinden dolayı
25-29 Eylül 2000 tarihleri arasında Çeşme/İzmir’de yapılan Uluslar Arası
IV. Türk Dili Kurultayı’nda “Köl Tigin yazıtına sonradan yapılan
eklemeler” başlıklı bir bildiri sunmuş ve yazıtın ana metninde olmayıp
sonradan eklenen ifadeleri “Köktürk Harfli Türkçe Eklemeler” ve “Çince
Eklemeler” başlıkları altında inceleyerek konuya ilim âleminin dikkatini
çekmiştim. Bu bildirinin esasını, (TİKA’ya sunmuş olduğum raporlarda da
belirtiğim üzere) Köl Tigin yazıtının doğu ve batı yüzlerine sonradan
yapılan Çince ve Türkçe (Köktürkçe) eklemeler oluşturmaktaydı. Slaytlar
eşliğinde sunduğum bildiri metnini yayımlanmak üzere daha sonra
fotoğraflarıyla birlikte Türk Dil Kurumu’na verdim. Ancak, aradan iki
yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen kurultaya katılan bazı bilim
adamlarının bildirilerini teslim etmemeleri yüzünden, Uluslar Arası IV.
Türk Dili Kurultayı’nın bildirileri daha yayımlanamadı. Dolayısıyla
bildirim izde sunmuş olduğumuz bilgiler de ne yazık ki, zamanında
konunun ilgililerine ulaştırılamadı. Şimdi bu makalemle konuyu
aydınlarımızla paylaşıyorum ve Köl Tigin yazıtının dikiliş tarihiyle
ilgili son zamanlarda yaşanan tartışmalara açıklık getirmesi
düşüncesiyle söz konusu bildiri metninin bazı bölümlerini aynen
dikkatlere sunmanın faydalı olacağına inanıyorum.
YAZITIN BATI ve DOĞU YÜZÜNE YAPILAN ÇİNCE EKLEMELER
Yazıtın batı yüzünde yazı karakterleri ve tanzimleri hem birbirlerinden,
hem de yazıtın orijinalindeki Çince karakterlerden farklı iki ayrı
ekleme bulunmaktadır. Bunlardan ilki yazıtın dikiliş tarihiyle; diğeri
ise, Mançu devlet adamı Sandoo’nun yazıtın üzerine yaptırdığı bina ile
ilgili bilgileri içermektedir.
Yazıtın dikiliş tarihiyle
ilgili ekleme
Yazıtın sol kenar süslemelerine yakın bir yerde, yukarıdan aşağıya doğru
seyrek bir şekilde sıralanan bu Çince metinde, T‘ang hanedanının iş
başında olduğu belirtildikten sonra, yazıtın dikiliş tarihi hakkında
bilgi verilmektedir. Bu ekleme, birçok bilim adamı tarafından okunmuş ve
Batı dillerine tercüme edilmiştir(3). Radloff Atlası’ndaki
belgelemelerde de yer alan bu metin, kanaatimizce yazıtın batı yüzü
yazıldıktan kısa bir süre sonra T’ang İmparatoru Hiuan Tsong adına
külliyeyi ziyaret eden Çinli elçiler tarafından eklenmiştir.
Mançu devlet adamı
Sandoo’nun yaptığı ekleme
Köl Tigin yazıtının batı yüzüne, Mançu devlet adamı Sandoo tarafından
yazdırılan Çince metin de yukarıdan aşağıya doğru sıralanmıştır. Ancak
bu metin, diğerine oranla daha özenle ve daha sık yazılmıştır.
Radloff’un belgelemeleri sırasında henüz yazılmamış olduğu anlaşılan
metnin yeri Radloff Atlası’nda boş olup herhangi bir yazı
bulunmamaktadır. Bu metnin, Radloff belgelemeler yapıp, atlasını
yayımladıktan sonraki bir dönemde, yani Mançu devlet adamı Sandoo’nun
Köl Tigin külliyesini ve yazıtını ziyaretinden sonraki bir tarihte
yazıta eklendiği anlaşılmaktadır. Konuyla ilgili yapmış olduğum
araştırma ve incelemelerde, Mançu devlet adamı Sandoo’ya ait metnin, “3.
yılda (yani 1911 yılında), yazıtı korumak amacıyla, yazıtın üzerine bina
yapıldığına dair bilgileri” içerdiğini tespit ettim.(4)
Sandoo’nun yazıtın üzerine yaptırdığı binayla ilgili olarak, (söz konusu
binanın yapılışından yaklaşık on yıl sonra) Vilhelm Thomsen,
“Moğolistan’daki Türkçe Kitabeler” adlı makalesinde şunları
kaydetmektedir: “... Çinliler, bunun etrafına bir hangar inşa ederek,
yalnız Çince kitabe tarafına gelen cephesini açık bırakmışlar ve evvelce
diğer taraflarından hangarı taşa o kadar yakın bir surette inşa etmişler
ki, arasından geçilmiyor imiş; fakat sonradan vaki olan şikâyetler
üzerine hangar biraz daha tevsi edilmiş, öyle ki, şimdi herhangi bir
suretle ışık temin edildiği taktirde geçilebiliyormuş.”(5)
Hem Vilhelm Thomsen tarafından kaydedilenler, hem de Köl Tigin yazıtının
içinde yer aldığı külliyede bugün bile sapasağlam duran bazı kiremitler,
tuğlalar, döşemeler vd. Sandoo tarafından buraya bina yapıldığını
doğrulamaktadır. Bugün külliyenin içinde bulunan ve külliyenin
orijinaline ait olduğu sanılan tuğlaların, kiremitlerin, parkelerin ve
künklerin bir kısmı Sandoo tarafından yaptırılan binaya aittir.(6)
1.2. Yazıtın doğu yüzüne
yapılan Çince ekleme
Köl Tigin yazıtının doğu yüzü esas itibarıyla Köktürk harfli Türkçe
metinden oluşmaktadır. Ancak yazıtın doğu yüzündeki tepelikte yer alan
dağ keçisi ~ teke damgasının burun kısmına, yukarıdan aşağıya doğru tek
satırlık Çince bir cümle eklenmiştir. Söz konusu cümle, oldukça küçük ve
ince karakterli Çin el yazısı stiliyle yazıldığı için bugüne kadar
araştırmacıların dikkatini pek fazla çekmemiştir. “3. yılın 8. ayında,
Huan Po’lu (Huan Po’da yaşayan) Çin’i, resmî (bir) görevle (buradan)
geçerken, törelere saygı gösterip bu yazıyı kazıdı (yazdı)” anlamındaki
Çince metni içeren bu eklemenin 1911 yılında, yazıtı ziyaret eden “üst
düzey bir Çin devlet görevlisi” tarafından yapıldığı anlaşılmaktadır.(7)
KÖL TİGİN YAZITINA
TÜRKÇE EKLEMELER
Yazıt’ın batı yüzü, Köl Tigin’in ölümü dolayısıyla devrin T‘ang
İmparatoru Hiuan Tsong tarafından söylenen ve evrenin düzeninden, Köl
Tigin’in saygın kişiliğinden, barışın öneminden bahseden Çince bir metni
içermektedir. Ancak bu yüze, yazıtın dikilişinden kısa bir süre sonra,
Köktürk harfli Türkçe eklemeler yapılmıştır.
Yazıtın batı yüzünün sağ tarafında, yukarıdan aşağıya doğru sıralanmış
söz konusu eklemelerin karakterleri, yazıtın orijinalindeki (Köktürk
harfli yüzeylerindeki) yazı karakterinden farklıdır. Bu eklemeler, büyük
bir ihtimalle yazıtın dikilişinden kısa bir süre sonra, yazıtı ziyaret
eden üst düzey kişi / kişiler (Türk kağan ve kumandanları) tarafından
yapılmış olmalıdır. Yazıların karakterlerinin birbirinden farklı oluşu,
yazıtta Köktürk harfli iki ayrı eklemenin bulunduğunu ve söz konusu
eklemelerin farklı zamanlarda ve farklı kişiler tarafından yapılmış
olabileceğini düşündürmektedir:
kurıdın (s)ogud örti inim köl tigin ... işig küçüg birtük üçün türük
bilge kagan (ay)ukı(ñ)a inim köl tiginig küzedü olurtum: (Batıda Soğdlar
baş kaldırdı. Kardeşim Köl Tigin ... (ölesiye yitesiye) hizmet ettiği
için, Türk Bilge Kağan mülkünde kardeşim Köl Tigin’i gözeterek, hükümdar
olarak oturdum).(8)
inançu apa yargan tarkan atıg (bi)rtim (an)ı ögtürt(üm): (Ona) Inançu
Apa Yargan Tarkan unvanını verdim; onu övdürdüm.
Yukarıda dikkatlere sunulan ve yazıtın dikilişinden kısa süre sonra
yazıldığı anlaşılan Köktürk harfli Türkçe eklemelerin, yazıtın
orijinalindeki metinlerden ayrı olarak değerlendirilmesi daha yerinde
olacaktır.
SONUÇ VE TEKLİFLER
1- Köl Tigin yazıtının doğu ve batı yüzlerinde birbirinden farklı
zamanlarda farklı kişi / kişiler tarafından yazıldığı anlaşılan
eklemeler bulunmaktadır. Gerek Köl Tigin mezar külliyesinin ziyaret
edilmesi sonucunda yazıta yapılan bu eklemeler; gerek yazıtın batı
yüzündeki T‘ang İmparatoru’na ait mesajın içeriği; gerekse Köl Tigin
yazıtının güney yüzündeki Bilge Kağan’a ait aşağıdaki ifadeler, Köl
Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarının merkezî bir yere dikildiğini, devrin
işlek yollarından birinin buradan geçtiğini düşündürmektedir:
on-ok oglıña tatıña tegi bunı körü biliñ beñgü taş tokıtdım yaguk el
erser, ança takı erig yerte irser ança erig yerte beñgü taş tokıtdım
bititdim anı körüp ança biliñ: On-Ok oğullarına (ve) yabancılarına kadar
(hepiniz) bunları görüp öğrenin. Ebedî taş hâkkettirdim. (Burası) yakın
(bir) mevki olduğundan, ayrıca kolay erişilir (bir) yer olduğundan,
böyle kolay erişilir (bir) yerde ebedî taş hâkkettirdim, yazdırttım. Onu
görüp öylece bilin (ve öğrenin). G 12-13
“... Gelecek hadsiz hesapsız nesillerin dimağlarında onların müşterek
muvaffakiyetlerinin şaşaası her gün yeniden canlansın diye, uzakta ve
yakında bulunan herkesin bunu öğrenmesi için bilhassa muhteşem bir yazıt
diktik”.(9) B 24-25
Bu sebeple yazıtların bulunduğu coğrafyayla ve bu coğrafyadan geçen
yollarla iligili ayrıntılı araştırma ve incelemeler mutlaka
yapılmalıdır.
2- Köl Tigin yazıtına yapılan “eklemeler”in içeriği, (tabiî olarak)
yazıtın orijinalinden farklıdır. Bu yüzden, bundan sonra yapılacak
çalışmalarda söz konusu eklemelerin yazıtın orijinalindeki metinlerden
ayrı olarak ele alınıp incelenmesi ve değerlendirilmesi daha yerinde
olacaktır.
3- Köl Tigin yazıtının batı yüzündeki bilgiler, Türk kültür ve
medeniyeti açısından en az diğer yüzlerdekiler kadar değerlidir. Bu
sebeple:
a. Bundan sonra yapılacak çalışmalarda yazıtın batı yüzünün (Çince
yüzünün) içeriği, özellikleri ve önemi hakkında da bilgi verilmelidir.
b. Köl Tigin yazıtının batı yüzüyle ilgili olarak yayımlanan yabancı
kaynaklı eserler, daha fazla vakit geçirilmeden Türkçe’ye çevrilmelidir.
DİPNOTLARI
(1) Hulki Cevizoğlu, Tarih Türklerde Başlar, Türk Dilinin Kökeni, Ceviz
Kabuğu Yayınları, Ankara, 2002, 320 s.
(2) Ayrıntılı bilgi için bk. Osman Fikri Sertkaya, “Köl Tigin yazıtı ne
zaman yazıldı ve dikildi?”, Orkun, Türkçü Dergi, sa. 57, İstanbul, 2002,
s. 18-21.
(3) Söz konusu eklemede: “Yazıt, Büyük T‘ang İmparatorluğu’nun K’ai-yuan
devrinin 20. yılında; devrî takvime göre Jen-chen’de; Sin-tch’eou
denilen 12. ayda; yeni ayda, Ting-wei denilen 7. günde dikildi”
denilmektedir. Konuyla ilgili araştırma ve inceleme yapan bilim
adamlarının çoğu bu ifadelerin 732 yılını gösterdiği hususunda
birleşmektedirler. Ancak bu tarihin 732 yılının hangi ayına ve gününe
tekabül ettiği hususunda tartışmalar bulunmaktadır. Hem bu ekleme ile
ilgili yayınlar, hem de tarihlendirme ile ilgili tartışmalar için bk.:
1) G. Schlegel, “La Stele Funeraire du Teghin Giogh Et ses Copites Et
Traducteurs Chinois, Russes Et Allemands”, Journal de la Société Finno-Ougrienne,
III, Helsinki, 1892.; 2) K. Shiratori, “Die chinesische Inschrift auf
dem Gedenkstein des K‘üe-t‘e-k‘in am Orkhon”, Tokyo, 1899, s. 45-49.; 3)
L. Bazin, Les Systemes Chronologiques dans Le Monde Turc Ancien,
Budapeşte-Paris, 1991, s. 136-150.; 4) H. N. Orkun, Eski Türk Yazıtları,
Ankara, 1994, s. 80-84.
(4) Bu konuda bk. 1) Luvsandorjiin Bold, Bnmau-ın Nutag Dah’ Hadnı
Biçees (Tureg Biçgiin Dursgal), Ulaanbaatar, 1990, s. 46-47; 2) Takao
Moriyasu, - Ayudai, Ochir, Mongol Nutag Dah’ Tuuh Soyelın Dursgal,
Ulaanbaatar, 1999, s. 214-216.
(5) Vilhelm, Thomsen, “Moğolistandaki Türkçe Kitabeler”, Türkiyat
Mecmuası, III, İstanbul, 1935, s. 81-118, (Çeviren: Ragıp Hulûsi).
(6) Moğolistan’ın Çin-Mançu egemenliği altında bulunduğu yıllarda,
“Moğolistan temsilcisi” olarak görev yapan ve edebiyata, sanata, tarihe
karşı büyük ilgi duyan Sandoo, Moğolistan’daki diğer tarihî eserlerin
(anıtların, yazıtların) korunabilmesi için de olağanüstü gayret sarf
etmiştir.
(7) Bu konuda ayrıca bk. 1) Luvsandorjiin Bold, Bnmau-ın Nutag Dah’
Hadnı Biçees (Tureg Biçgiin Dursgal), Ulaanbaatar, 1990, s. 46-47.; 2)
Luvsandambın Daşnyam-Ayudai Ochır, vd., Mongol Nutag Dah’ Tuuh Soyelın
Dursgal, Ulaanbaatar, 1999, s. 214-216.
(8) Okuma ve anlamlandırmalarda Prof. Dr. Talat Tekin’in Orhon Yazıtları
(Ankara, 1988) adlı eseri esas alınmıştır.
(9) Köl Tigin yazıtının Çince yüzünde geçen bu cümlenin başı ve sonu
için bk.: 1) Hüseyin Namık Orkun, a. g. e., s. 83-84; 2) G., Schlegel,
a. g. e., s. 39-41.
BİBLİYOGRAFYA *
Cengiz Alyılmaz, “Orhun Yazıtları”, Türkler Ansiklopedisi, III, Ankara,
2002, s. 754-764.
Saadettin Gömeç, Kök Türk Tarihi, Ankara, 1999.
Platon Mihailoviç Melioranskiy, “Pamyatnik v çest Kul’ tegina”, Zapiski
Vostoçnogo, Otdeleniya Russkogo Ar¿eologiçeskogo Obşestva, XII, 1990, s.
1-140.
Takao Moriyasu-Ayudai Ochir, Provisional Report of Researches on
Historical Sites and Inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998, Tokyo,
1999, s. 214-216.
Wilhelm Radloff, Atlas’ Drevnostey Mongoli I - IV, Saint-Petersbourg,
1892-1899.
Osman Fikri Sertkaya, Göktürk Tarihinin Meseleleri, Ankara, 1995.
Ahmet Taşağıl, Gök-Türkler, I, Ankara,1995; II, Ankara, 1999.
Talât Tekin, Orhon Yazıtları, Ankara, 1988.
* Dipnotlarda dikkatlere sunulan kaynaklara bibliyografya’da yer
verilmemiştir. |