KARAGÖZ
Karagöz, bir
gölge oyunudur. Bu oyun, deriden kesilen ve tasvir adı
verilen birtakım şekillerin (insan, hayvan, bitki, eşya vb.)
arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perde üzerine yansıtılması
temeline dayanır.
Gölge oyununun
önce Çin'de (M.Ö. 2. yüzyıl) veya Hint'te çıktığı
söylentileri vardır. Evliya
Çelebi ise Karagöz ile Hacivat'ın
Anadolu Selçuklu Hükümdarı Alaaddin Keykubat zamanında (13.
yüzyıl) yaşamış gerçek kişiler olduğunu belirtir.
Halk arasındaki
bir söylentiye göre ise Karagöz ile Hacivat, Sultan Orhan
(14. yüzyıl) zamanında Bursa'da bir cami yapımında çalışmış
işçilerdir. İkisi arasındaki nükteli konuşmalar, diğer
işçileri oyaladığı için Sultan Orhan tarafından
öldürtülmüşlerdir. Daha sonra Şeyh Küşteri, Hacivat ve
Karagöz'ün deriden yapılmış tasvirlerini oynatmış ve onların
şakalarını
tekrarlamıştır. Bu nedenle Karagöz perdesine Küşteri Meydanı
da denir.
İslâm dünyasında
11. yüzyılda sözü edilmeye başlanan bu oyuna hayal-i zili
(gölge hayali) adı verilmiştir.
Karagöz oyunu,
özellikle 17. yüzyıldan sonra oldukça yaygınlaşmıştır. 19.
yüzyılda Karagöz, kısaca, hayal oyunu diye anılmış, bu oyunu
oynatan
sanatçılara da hayalî (hayalci, Karagözcü)
denmiştir.
Karagöz oyunu, halk kültürünün
ortak ürünüdür. Bu oyunlarda işlenen çeşitli konuları kimin
düzenlediği belli değildir. Karagöz, tuluata dayandığı için
oyunun sözlerini, her sanatçı, oyun sırasında kendine göre
düzenler. Karagöz oyunları 19. yüzyılda yazıya geçirilmeye
başlanmıştır.
Karagöz oyununun
bölümleri:
• Mukaddime
(Giriş): Oyunun başlangıç bölümüdür. Perdede görüntü
verilmeden önce müzik başlar. Sonra konuya uygun olarak bir
görüntü verilir. Hacivat Of... hay, Haak! diyerek perde
gazeline başlar.
• Muhavere
(Söyleşme): Karagöz ile Hacivat arasında geçer. Muhavere iki
bölüme ayrılır: Bunlar, fasılla ilişkisi olan ve fasılla
ilişkisi olmayan bölümlerdir. Muhaverede yalnız, Hacivat ve
Karagöz bir oyun oynar. Bu oyun, önce olmayacak bir olayın
gerçekleşmiş gibi anlatılmasıyla başlar, sonra bunun düş
olduğu anlaşılır.
• Fasıl
(Oyun): Oyunun kendisidir. Hacivat ve Karagöz'den başka oyun
kişileri fasılda görünürler. Karagöz oyunları genellikle
adlarını bu bölümün içeriğinden alır.
• Bitiş: Bu
bölüm çok kısadır. Karagöz, oyunun bittiğini haber verir,
kusurlar için özür diler, gelecek oyunu duyurur. Karagöz'le
Hacivat arasında kısa bir söyleşme geçer. Bu söyleşmede
oyundan çıkarılacak sonuç da belirtilir.
Karagöz oyununun
kişileri:
Karagöz oyununun
en önemli kişileri Karagöz ile Hacivat'tır. Karagöz okumamış
halkı; Hacivat ise aydın ya da yarı aydın kimseleri temsil
eder. Oyunda konuya göre türlü
meslek, yöre ve uluslardan kişiler, kendi şiveleriyle taklit
edilir. Karagöz oyununun diğer önemli kişileri şunlardır:
Çelebi (Genç,
züppe bir mirasyedi) Kürt (Hamal, bekçi)
Altı Kulaç
Beberuhi (Cüce ve aptal) Arnavut (Bahçıvan,
korucu, bozacı)
Tuzsuz Deli Bekir
(Sarhoş, zorba) Acem (Zengin tüccar)
Efe (Zorba)
Ak Arap (Dilenci, kahve dövücüsü)
Matiz
(Sarhoş)
Zenci Arap (Lala, köle)
Zenne (Kadın)
Yahudi (Bezirgan)
Kastamonulu
(Oduncu, bekçi)
Ermeni (Kuyumcu)
Bolulu (Aşçı)
Frenk ve Rum (Doktor, terzi, tüccar, meyhaneci)
Kayserili
(Pastırmacı)
Lâz (Kayıkçı, kalaycı)
Rumelili
(Pehlivan, arabacı)
Tiryaki (Lâf ebesi)
Karagöz oyununun
dağarcığı:
Bilinen Karagöz
oyunlarının sayısı çoksa da Karagöz oyununun klâsik
dağarcığı yirmi sekiz tanedir.
>>
Tiyatro
sayfasına dön.
www.edebiyatogretmeni.net
