19 Ağustos 1864’te İstanbul’da doğdu. 8 Mart 1944’te
Heybeliada’da yaşamını yitirdi. Heybeliada’daki Abbas Paşa
Mezarlığı’na defnedildi.
Roman ve
öykü
yazarı. Eserlerinde 19 ve 20'nci Yüzyıl başındaki
İstanbul yaşamını gerçekçi bir biçimde yansıttı. Hünkar
yaveri Mehmet Sait Paşa’nın oğlu. 3 yaşında iken annesinin
ölümü üzerine Girit’te bulunan babasının yanına gönderildi.
İlkokula burada başladı. Babası tekrar evlenince 6 yaşında
İstanbul’a anneannesinin Aksaray'daki Konağı'na döndü.
Yakubağa Mektebi, Mahmudiye Rüşdiyesi ve İdadide öğrenim
gördü. 1878’de Mekteb-i Mülkiye’ye girdi. 1880'de hastalık
nedeniyle ikinci sınıfta iken okulu bıraktı. Kısa bir süre
Adliye Nezareti Ceza Kalemi’nde memur, Ticaret Mahkemesi’nde
Azâ Mülazımı olarak çalıştı. 1887’de
Ahmed Mithad Efendi'nin Tercüman-ı Hakikat gazetesinde
yazmaya başladı. Batı uygarlığının yaşantısını taklit
ederken gülünç duruma düşen insanları anlattığı ilk romanı
"Şık" aynı yıl bu gazetede tefrika şeklinde yayınlandı. Paul
Bourget, Paul de Kock, Alfred de Musset gibi Fransız
yazarlardan çeviriler yaptı. 1894'te İkdam gazetesine geçti.
Kendisine büyük ün sağlayan ilk eseri "Mürebbiye" ile
"Metres", "Tesadüf" ve "Nimetşinas" bu gazetede tefrik
edildi. Sansürün "Alafranga" (1911'de "Şıpsevdi" adıyla
basıldı) romanını yasaklaması üzerine yazarlığı bıraktı.
1908'e kadar suskun kaldı.
İkinci Meşrutiyet döneminde Ahmet Rasim ile birlikte 37 sayı
süren "Boşboğaz ile Güllâbi" adlı mizah dergisini çıkardı.
Sabah ve Vakit gazetelerinde çalıştı. 1912'de Heybeliada'ya
taşındı. Kütahya milletvekili olduğu 1936-1943 dışında tüm
yaşamını Heybeliada'da geçirdi. 1924'te Son Posta
gazetesinde tefrik edilen "Ben Deli miyim" romanı ahlaka
aykırı bulunarak yargılandı, beraat etti. Anneannesinin
yalısında dadılar arasında geçirdiği çocukluk ve gençlik
yılları, İstanbul yaşamı ve insanlarını tüm detaylarıyla
öğrenmesini sağladı. Ev kadınlarının çeşitli konulardaki
düşüncelerini öğrendi. Batılı yazarların yanısıra Türk halk
edebiyatından da yararlandı. Romanı ahlakın aynası olarak
gördü. Geniş bir okur kitlesine ulaşabilmek için yalın bir
dil kullandı. Çok okunan bir yazar olmasını da bu
yalınlığına bağladı. Eserlerinde toplumsal ve ekonomik
eşitsizlikleri, kadın-erkek ilişkilerini, din sorunlarını
konu aldı. Zeki ve kurnazların, saf ve cahilleri kandırarak
işlerini yürüttükleri çarpık bir düzenden kurtulmak için
akılcı düşüncenin gelişmesi gerektiğini savundu. Dar
sokakları, ahşap evleri, konakları, yalıları ve çarşılarıyla
hep İstanbul'u işledi. Romanlarında döneminin İstanbul'un
her kesiminden, sınıfıntan insana yer verdi. Külhanbeyler,
züppeler, fahişeler, hanımefendiler, mahalle kadınları,
paşalar, memurlar, beslemeler, imamlar, esnaf. Çevre
betimlemeleri üzerinde durmaktansa karakterlerini
güçlendirmeyi tercih etti. Bu karakterleri yerel şivelerle
konuşturmakta ustalaştı. Emile Zola'nın deneysel roman
yöntemini benimsedi ve uyguladı. Ömrünün son otuz yılını
Heybeliada’daki köşkünde yazarak geçirdi. En çok ürün veren,
en çok okunan ve sevilen yazarlardan biri oldu.
ESERLERİ
ROMAN:
Şık (1889)
İffet (1896)
Mutallâka (1898
Mürebbiye (1899)
Bir Muadele-i Sevda (1899)
Metres (1900)
Tesadüf (1900)
Şıpsevdi (1911)
Nimetşinas (1911)
Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç (1912)
Gulyabani (1913)
Cadı (1912)
Sevda Peşinde (1912)
Hayattan Sayfalar (1919)
Hakka Sığındık (1919)
Toraman (1919)
Son Arzu (1922)
Tebessüm-i Elem (1923)
Cehennemlik (1924)
Efsuncu Baba (1924)
Meyhanede Hanımlar (1924)
Ben Deli miyim (1925)
Tutuşmuş Gönüller (1926)
Billur Kalp (1926)
Evlere Şenlik, Kaynanam Nasıl Kudurdu (1927)
Mezarından Kalkan Şehit (1928)
Kokotlar Mektebi (1928)
Şeytan İşi (1933)
Utanmaz Adam (1934)
Eşkıya İninde (1935)
Kesik Baş (1942)
Gönül Bir Yeldeğirmenidir Sevda Öğütür (1943)
Ölüm Bir Kurtuluş mudur (1954)
Dirilen İskelet (1946)
Dünyanın Mihveri Para mı Kadın mı (1949)
Deli Filozof (1964)
Kaderin Cilvesi (1964)
İnsanlar Maymun muydu (1968)
Can Pazarı (1968)
Ölüler Yaşıyor mu (1973)
Namuslu Kokotlar (1973)
ÖYKÜ:
Kadınlar Vaizi (1920)
Namusla Açlık Meselesi (1933)
Katil Bûse (1933)
İki Hödüğün Seyahati (1934)
Tünelden İlk Çıkış (1934)
Gönül Ticareti (1939)
Melek Sanmıştım Şeytanı (1943)
Eti Senin Kemiği Benim (1963)
OYUN:
Hazan Bülbülü (1916)
Kadın Erkekleşince (1933)
Tokuşan Kafalar (1973)
İki Damla Yaş (1973)
Gülbahar Hanım
TARTIŞMA:
Cadı Çarpıyor (1913)
Şekavet-i Edebiye Tartışmaları (1913)
Sanat ve Edebiyat (Ölümünden sonra H. A. Önelçin derledi,
1972)