GAZEL
Gazel divan şiirinde en çok kullanılan nazım
şekillerindendir. Gazelin beyit sayısı 5 ila 15 beyit
arasında değişir. Daha fazla beyitten olaşan gazellere
müyezzel ya da mutavvel gazel adı verilir. Gazelin ilk beyti
matla, son beyti ise makta adını alır. Matla beytinin
dizeleri kendi aralarında uyaklıdır (musarra). Sonraki
beyitlerin ilk dizeleri serbest ikinci dizeleri ilk beyitle
uyaklı olur. Birden fazla musarra beytin bulunduğu gazel
zü’l-metali, her beyti musarra olan gazel ise müselsel gazel
adıyla bilinir. İlk beyitten sonraki beyte “hüsn-i matla”
(ilk beyitten güzel olması gerekir), son beyitten öncekine
“hüsn-ü makta” (son beyitten güzel olması gerekir) denir.
Gazelin en güzel beyti ise beytü’l-gazel ya da şah beyit
adıyla anılır. Bunun yeri ya da sırası önemli değildir. Bazı
gazellerin matlasını oluşturan dizelerden birinci ya da
ikincisinin matlasının ikinci dizesi olarak yenilenmesine
“redd’i-matla” denir. Şair mahlasını (şairin takma adı, ya
da tanındığı ad) maktada ya da “hüsn-ü makta”da söyler. Bu
durumda beyit ikinci bir adla mahlas beyti ya da mahlashane
olarak anılır. Şairin mahlasını tevriyeli kullanmasına hüsn-ü
tahallüs denir. Dize ortalarında uyak bulunan gazele
musammat, sonu getirilmemiş ya da beyit sayısı 5’in altında
bulunan gazellere de “natamam” gazel denir. Başka şairlerin
birkaç dize ekleyerek bend biçimine dönüştürdüğü gazellere
“tahmis”, “terbi” adı verilir.
Bütün beyitlerinde aynı düşüncenin ele alındığı gazeller
“yek ahenk gazel”, her beyti öncekinden ustalıklı biçimde
söylenmiş gazeller de “yek avaz gazel” olarak adlandırılır.
Gazeller konularına göre de çeşitli isimlerle tanımlanır.
Aşka ilişkin acı, mutluluk gibi içli duyguların dile
getirildiği gazeller “aşıkane”, içki, yaşama boş verme,
yaşamdan zevk alma gibi konularda yazılanlara rindane denir.
Aşıkane gazellere en iyi örnek Fuzûlî’nin gazelleri, rindane
gazellere en iyi örnek ise Bâkî’nin gazelleridir. Kadını,
içkiyi ve ten zevklerini konu edinen gazeller ise, örneğin
Nedîm’in gazelleri, “şuhane”, öğretici nitelikli gazellere,
örneğin Nâbî’nin gazelleri, hakimane gazel denir. Ayrıca
felsefi konularda yazılmış gazeller de vardır. Gazeller
eskiden bestelenerek okunurdu. Özelikle bestelenmek için
yazılmış gazeller de vardır. Gazelleri makamla okuyan
kişilere “gazelhan”, gazel yazan usta şairlere ise
“gazelsera” adı verilir. Gazel, Türk müziğinde ise şiirin
bir hanende tarafından doğaçtan seslendirilmesidir. Sesle
taksim olarak da bilinir.
Gazelin kelime anlamı ahu, ceylan ve kuru yapraktır.
Güzellikten, aşktan, onun yüzünden çekilen acılardan,
şaraptan, eğlenceden söz eden Divan Edebiyatı nazım
şeklidir.
1- Beyit sayısı 5 ile 15 arasında değişir. ama genelde bu
sayı 5, 7, 9 beyittir.
2- İlk beyit kendi arasında kafiyelidir. Gazelin kafiye
düzeni (örgüsü) şöyledir; aa, ba, ca, da, ea, fa
3- Gazelin ilk beytine matla(doğuş yeri) denir.
4- Gazelin son beytine makta (bitiş, kesiliş yeri) denir.
5- Şairin isminin geçtiği beyte taç beyit denir.
6- Gazelin en güzel beytine beytü’l-gazel denir. Bu beyte
Şah beyit de denir.
7- Gazelde genelde anlam bütünlüğü aranmaz, anlam beyitte
tamamlanır.
8- Bir gazelin bütününde aynı konu işleniyorsa, böyle
gazellere yek-ahenk gazel denir.
9- Bütün bir şiirin aynı söyleyiş güzelliğine sahip olduğu
gazellere yek-âvâz gazel denir.
10- Divan edebiyatı şairleri bütün maharetlerini gazelde
ortaya koyarlar. Büyük şair olmanın en büyük ölçütü
gazellerdir.
11- Gazelde konu aşk, şarap, güzellik ve aşkın ıstırabıdır.
12- Bazı gazellerin matladan sonra gelen beyitlerinde
mısralar ortalarından bölünebilir. Bu durumda gazele iç
kafiye hakimdir. Böyle gazellere musammat gazel denir.
13- Aruz vezniyle yazılır.
14- Fuzûlî, Bâkî, Nedim, Şeyh Galip, Taşlıcalı Yahya Bey vb.
gazelin önemli isimleridir.
Not: Çağdaş edebiyatımızda Yahya Kemâl gazel nazım şeklini
yeni bir anlayışla denemiştir.
www.edebiyatogretmeni.net
En Güzel Paylaşımlar İçin Mail
Grubumuza Üye Olun
