OSMANLI'DA EĞİTİM VE ÖĞRETİM

[glsh142]

Osmanlı Devletin de değişik amaçlara yönelik birçok eğitim kurumu bulunmaktaydı. bu kurumlar farklı eğitim metotları uygulamaktaydılar.

Farklı derslerin okutulduğu dört ayrı okul bulunmaktaydı.

Bunlar:   

·         Enderun: Yönetici ve asker kadronun yetiştirildiği “Topkapı Sarayı”nda bulunan saray eğitim kurumudur.

·         Dergah Eğitimi: Tasavvuf erbabının yetiştiği eğitim kurumudur.

·         Kalem Eğitimi: Devlet kurumlarında çalışacak bürokrat sınıfın yetiştirildiği eğitim kurumudur. Bu kurumdan mezun olanlara “küttab” ismi verilmekteydi.

·         Medrese Eğitimi: Ulema sınıfının yetiştiği eğitim kurumudur.( Müderris, şeyhü’l-islam, kadı) Medreseler öğretim alanlarına göre beş gruba ayrılmaktaydı.

Bunlar:

·         Darü’l-tıb Medresesi: Tıp ve anatomi ağırlıklı derslerin verildiği kurumdur.

·         Darü’l-hendese: Mühendislik ve matematik ağırlıklı derslerin verildiği kurumdur.

·         Mütehasssısın Medresesi: İlahiyat ağırlıklı derslerin verildiği kurumdur.   

·         Darü’l-hadis: Hadis eğitiminin verildiği bu kurum Kanuni döneminde açılmıştır.

·         Darü’l-kurra Medresesi: Kur’an-kerim Okuma ve yazma derslerinin verildiği kurumdur.

 

Not: İlk medrese Orhan Bey döneminde İznik’te açılmıştır. İlk yüksek düzeyde eğitim veren medrese II. Mehmed (Fatih) döneminde açılan “Sahn-ı Seman” medresesidir. I. Süleyman (Kanuni) döneminde “Sahn-ı Süleymaniye” medresesi açılmıştır.

 

·         Lonca eğitimi: Esnaflara yetiştirilmeleri esnasında  mesleki ve dini eğitimin verildiği kurumdur.

·         Yabancı Okullar: Osmanlı topraklarında ilk yabancı okul, Cizvit rahipleri tarafından Fransa adına açılan “Saint Benoit”dır (Sen Benuva). Daha sonraki dönemlerde kapitülasyonlardan faydalanan Avrupalı devletler İstanbul da bir çok okul açmıştır.

 

Not: İlk öğretim ilk defa II.Mahmut döneminde zorunlu hale getirilmiştir. Kız öğrencilerin okutulmaya başlanması ise Tanzimat döneminde devletin görevleri arasında yer almıştır.

 

 

 

BİLİM

 

Osmanlı Devletin de bilimsel çalışmalar “nakli bilimler” ve “akli bilimler” olarak iki kısma ayrılmıştır.

·         Nakli Bilimler: İslami bilimlerdir. Fıkıh, kelam ve tefsir’dir.

·         Akli Bilimler: Akıl, araştırma, deney ve gözleme dayanan bilimlerdir.

Osmanlı Devletinde XVII. yy’dan itibaren pozitif bilimler medreselerde okutulmamaya başlanmıştır. Bunun sonucunda Osmanlı Devleti bilim ve teknik alanda Avrupa’nın gerisinde kalmıştır. XVII. yy Osmanlı devletinde bilim ve teknoloji hayatında durgunluk dönemi olmuştur. Bu durumun nedenleri Koçi Bey tarafından hazırlanan risalelerle ortaya konmuştur. 

 

Önemli bilim adamları şunlardır;

§         El-fenari: Mantık

§         Seydi Ali Reis: Deniz coğrafyası üzerinde çalışmalarda bulunmuş ve Miratü’l-memalik adlı esri ortaya koymuştur.

§         Matrakçı Nasuh: Coğrafya

§         Katip Çelebi: Coğrafya üzerine önemli eserleri bulunmaktadır. Bunlar; Keşfü’z-zünun ve Cihannüma’dır. Ayrıca pozitif bilimleri ve felsefi düşünceyi savunan Mizanü’l-hak gibi eserleri bulunmaktadır.

§         Piri Reis: Haritacılık ve coğrafya alanında çalışmalarda bulunmuştur. En önemli eseri Kitab-ı Bahriye’dir.

§         Ali Kuşçu: Osmanlı devletinde matematik öğretiminin kurucusu olarak bilinmektedir.

§         Evliya Çelebi: Seyahatname en önemli eseridir. Bu eser yazıldığı dönemin türk kültürünü ve tarihini aydınlatan önemli bir yapıttır. XVII. yy’a ait bir eserdir.

§         Takiyüddin Mehmet: Astronomi alanında çalışmalarda bulunmuş İstanbul da ilk rasathaneyi kurmuştur. 

§         Celaleddin Hızır ve Ahmedi: Tıp

[glsh142]

YAZI, DİL, EDEBİYAT VE SANAT

 

1.       YAZI, DİL VE EDEBİYAT

 

Osmanlı Devletinde yazışmalarda ve bürokrasi işlemlerinde farklı yazı biçimleri kullanılmıştır. Devletin resmi yazışma dili Osmanlı Türkçesi, din ve bilim dili Arapça, edebiyat dili ise Farsça idi. Osmanlı Devletinde kullanılan yazı çeşitleri ise rık’a, ta’lik, sülüs, nesih, reyhani, divani ve siyakattir.

Osmanlı Devletinde edebiyat çalışmalarını üç bölümde incelemek mümkündür. Bunlar: Divan edebiyatı, Halk edebiyatı ve Tekke edebiyatı’dır.

·         Divan edebiyatı temsilcileri: Baki, Fuzuli, Sinan Paşa, Nesimi, Hoca Dehhani, Ahmedi.

·         Halk edebiyatı temsilcileri: Pir Sultan Abdal, Kul Ahmed, Hayali, Gevheri, Karacaoğlan ve Köroğlu.

·         Tekke edebiyatı temsilcileri: Mevlana, Süleyman Çelebi (Mevlid), Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal ve Akşemseddin.

 

 

 

2.       SANAT

a.        Minyatür: Osmanlı Devletinde İslamiyet’inde etkisi ile birlikte resim sanatı yerine daha

soyut bir sanat olan “minyatür” sanatı gelişme göstermiştir. Minyatür genellikle el yazması kitaplar da boya ve yaldız kullanılarak, ışık, gölge, boyut ve gerçek hacim kullanılmadan yapılan resimlerdir. Derinliğin bulunmadığı minyatür resimlerde kişiler mevkilerine ve rütbelerine göre çizilmiştir ayrıca geleneksel bir yapıya sahiptir.

Önemli minyatür sanatçıları ise şunlardır:

§         Bursalı Firdevsi: Süleymanname

§         Matrakçı Nasuh: Beyan-ı Menazil-i Sefer-i Irakeyn

§         Nakkaş Osman

§         Levni: Surname

 

 

b.        Çinicilik: Osmanlı Devletinde ilk çini işlemeciliği İznik’te daha sonra da Kütahya da

kurulmuştur. Lale devrinde çini sanatındaki gelişmeler en üst seviyeye ulaşmıştır.

Mozaik çini sanatının örneklerinin görüldüğü mimari eserle ise şunlardır;

- İznik Yeşil Camii Minaresi                             - İstanbul Çinili Köşk

- Bursa Yeşil Camii ve Türbesi                         - Süleymaniye Camii

- Topkapı Sarayı                                                - Rüstem Paşa Camii

 

 

c.        Hat Sanatı:  İslamiyet’in kabulü ile birlikte başlayan Türk yazı sanatının en fazla gelişme gösterdiği dönem Klasik Osmanlı dönemi olmuştur. Hat sanatında genellikle sülüs, reyhani ve nesih türü yazı çeşitleri kullanılmıştır.

Bu dönemde yetişen önemli hattatlar ise şunlardır;

- Mustafa Rakum Efendi                               - El-Mustasımi

- Hafız Osman                                               - Hamit Aytaç

- İbn-i Mukle                                                 - Şeyh Hamdullah