Divan Edebiyatında Mazmun

[CananYE]

Üniversitede Eski Türk Edebiyatı Hocam (Doç. Dr. Ömür CEYLAN -kulakları çınlasın) öyle güzel anlatırdı ki mazmunların hikayelerini, ağzım açık dinlerdim.

Burada da mazmunları örnek beyitlerle paylaşmaya ne dersiniz?

[Mevlânâ muhibbi]

NERGİS

Bu çiçek hakkında bir hurafe vardır. Güya çiçeğin timsali olan (Narsis) yahut (Nergis) , bir perinin aşk mahsulü olup çok güzel bir delikanlıymış. Bütün kızlar Nergis’in aşkı ile divane olurlarmış. O, bunların birine dahi iltifat etmemiş. Nergis yalnız insanları değil perileri de güzelliğine meftun ettiğinden aks-i sadâ ismindeki peri, onun aşkı ile halâk olduğundan taşa tahavvul etmiş; vücudundan yalnız bir sadâ kalmış. Nergis’in bu kibrine tahammül edemeyen kızlar, onu mabutların intikamına havale etmişler. Nergis bir gün ırmaktan su içerken, suda yüzünün aksini görünce kendi güzelliğine meftun olarak ne yapacağını şaşırmış. Nihayet kendi aksini kucaklamak üzere ırmağa atılıp boğulmuş. Aks-i sadâ-peri- Nergis’in aşkı ile taşa tahavvül ettiği gibi, Nergis de kendi ismi ile anılan çiçeğe tahavvul etmiş. İşte Nergis’in Garp’taki efsanesi budur.
Bu aşk efsanesi, birer çiçek şekline sokularak kıyamete kadar hicran çekmeye mahkûm edilen Nergis isminde bir âşıkla, Gül isminde bir maşukun maceralarından mürekkeptir…


‘‘ Gül hasretinle yollara dutsun kulağını
Nergis gibi kıyamete dek çeksün intizar’’
Bakî  
 

[Aybilgesi]

AYNA:
 Edebiyatımızda daha çok Ayine-i İskender şeklinde geçer.İskender, Aristo'nun icat ettiği ayna ile düşmanı görür.Ve ona savunma vaziyeti alırmış.
       
    Cila virmiş ise ayine-i iskender Risto
    Benim sen saykal-ı ayine-i re'y-i savabımsın
                                        (NEDİM)

[Mevlânâ muhibbi]

Lale
    Lale Divân şiirinde kırmızı rengi ile sevgilinin yanağı ve âşığın gözyaşları lâleye benzetilir. Lâlenin ortasındaki siyahlık sevgilinin yanaklarına özenme ve onu kıskanma dolayısıyla bağrında meydana gelmiş bir yara, dağlama olur. Ciğeri kan olmak, bağrı yanmak, pürhun olmak vs. bu nedenle kullanılır. Ortasındaki karalığı ile lâle, üzerinde ben olan bir yanaktır. Sevgilinin yanağı ve âşığın gözyaşları lâleden daha kırmızıdır. Divân şâirinin sözünü ettiği lâle, çok zaman şakayık denilen gelincik lâlesidir.

Şehîd-i aşkın oldum lâle-zâr-ı dağdır sînem
                       Çerâğ-ı türbetim şem’-i mezârım varsa sendendir.
Şeyh Galip

[Mevlânâ muhibbi]

Bülbül
          Divan edebiyatı bülbülden ayrı düşünülemez. O, şakıyışlarıyla ağlayıp inleyen, durmadan sevgilisinin güzelliklerini anlatan ve ona aşk sözleri arzeden bir âşığın timsâlidir. Bazan âşığın kendisi, bazan canı, bazan da gönlü olur. Bülbül güle âşık kabûl edilir. Bu durumuyla âşığa çok benzer. Üstelik güzel sesi de aşığın güzel  sözleri, şiirleridir. Nasıl bülbül gülsüz olamazsa, aşık da mâşûksuz olmaz. Gülün dikenleri nasıl bülbülün çiğerini delerse, sevgilinin eziyetleri de âşığın bağrını deler. Kısaca bülbülün her özelliği âşıkta mevcuttur.



Senden bilirim yok bana bir fâide ey gül

Gül yağını eller sürünür çatlasa bülbül

Etsem de abestir sitem-i hâre tahammül

Gül yağını eller sürünür çatlasa bülbül

[Mevlânâ muhibbi]

Lale Divân şiirinde kırmızı rengi ile sevgilinin yanağı ve âşığın gözyaşları lâleye benzetilir. Lâlenin ortasındaki siyahlık sevgilinin yanaklarına özenme ve onu kıskanma dolayısıyla bağrında meydana gelmiş bir yara, dağlama olur. Ciğeri kan olmak, bağrı yanmak, pürhun olmak vs. bu nedenle kullanılır. Ortasındaki karalığı ile lâle, üzerinde ben olan bir yanaktır. Sevgilinin yanağı ve âşığın gözyaşları lâleden daha kırmızıdır. Divân şâirinin sözünü ettiği lâle, çok zaman şakayık denilen gelincik lâlesidir. Bazan lâlenin Nûmanî denilen ve dağlarda yetişen cinsi de söz konusu edilir. Bugün biz bu çiçeğe gelincik diyoruz. Lâle-i nûmân ve şakayık-ı nûmâniye, budur. Bahar, lâle devri olarak nitelenir. Nedim’in yaşadığı Lâle Devri ise Cumhuriyet’ten sonra ortaya çıkmış bir tabirdir. İran mitolojisine göre yıldırım, yaprağın üstündeki çiğ tanesine düşmüş, çiğ tanesi ve yaprak alev alarak donmuş, lâle de böylece ortaya çıkmıştır. Lâle’nin ortasındaki karanlık da yıldırım yanığı imiş. Lâle, yabani bir çiçek oluşu, çabuk solması, suya ihtiyaç duyması vs. özellikleriyle şiirde çok sözü edilen bir çiçektir. Genellikle bahçe çiftlerinin kenarında bitmesi, onu miskin sıfatıyla anmaya neden olur. Tabii bu sıfatta, bağrının yanık olmasıyla ilgilidir.
 
    Şekil yönünden kadehe benzeyen lâle, şarap, kan, la’l, kâse-i mercân, câm, şem, çerağ, kanlı kefen, al sancak vs. olabilir. Rengi ve şekli yönünden hayli geniş bir kullanıma sahiptir.
 
    Savaş meydanı ile âşığın gözyaşlarını döktüğü yerler ise birer lâlezar (lâle bahçesi) olarak karşımıza çıkar. Esirlerin boynuna geçirilen açılıp kapanır halkalara da lâle tabir olunur. Bir nevi tasmadır.

[Mevlânâ muhibbi]

Hasret...
     

            Ayrılık acısı, üzüntü, inleme, özleyiş, ele geçirilemeyen bir şey için üzülme. Divân şiirinde hicrân da aynı anlamda kullanılır. Âşığın en büyük derdi ve dert kaynağı hasrettir. O, ayrılık ve hasrete asla tahammül edemez. Ayrılık çekmek yerine sevgilinin bütün cefasını çekmeye hazırdır. Sevgilinin rakipler ve ağyar ile gülüp oynaması en büyük acıdır. Hele rakiplerin alay edişleri âşığı öldürür. Âşık bu hasretten dolayı ölümlü hastadır. Devamlı kan yutmakta, geceler boyu yanıp ağlamakta ve âh etmektedir. Bu hasret gözyaşları, dünyayı onun başına zindan eder, belini büker ve ihtiyarlatır. Hasret ve hicrân, sevgilinin her şeyine karşı toptan veya parça parça hissedilir. Onun yüzü, yanağı, dudakları, saçları, dişleri, çene çukuru, eşiği, mahallesi, ayağının toprağı vs. âşık için daima birer hicrân sebebidir. Hatta bazen onun dert ve gamına da hasret çekilir. Bu hasretin asla sınırı olmaz. Hasretle geçen bir an ise bin yıl kadar uzundur. Bunun çaresi sabır ve sevgiliyi hayal etmektir. Çünkü gün geçtikçe bu hicrân ve hasret âşığa bir üstünlük kazandırır, acılar bir zevke dönüşür. Nitekim âşık vuslat anında bile hasret acısı çeker, ayrılık korkusuyla yaşar. Âşığın hasreti, aşılması gereken bir çöl, bir dağ, gönül kuşu için bir tuzak ve benddir. Âşık esîr olmuştur. Bazen bu hasret âşığın gönlünün hasta yattığı ve kimsenin uğramadığı bir unutulmuşluk köşesidir. O köşede âşık, bir hicrân, yaralama, kan akıtma, öldürme, parçalama, ızdırap verme vs. özellikleriyle kılıca, oka, dikene vs. benzetilir. Vuslat su olunca hasret oruca; âşık garip olunca hasret sofraya benzetilir. Âşığın feryadı ile çeng olan hasret; onun canı ve gönlü ile de şiirine akseder. Bu hasret ateş olur yakar, humma olur çaresiz bırakır. Cehennem olup azap verir, yara olur acı çektirir. Gece olur âşığın dünyasını karartır, oruç olur onu her şeyden alıkoyar. Divân şâirleri bunun gibi birçok yönlerden hicrân ve hasreti söz konusu etmişler, hicr, ayrılık, firkat, firak gibi kelimeler ile de hasreti anlatmışlardır.

 


         İskender Pala - Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü

[*Çiğdem*]

GAMZE...
Divan edebiyatında sevgilinin süzgün bakışı gamzeyi doğurur.Bu bakışta bir çok anlam vardır.Gamze fitne dükkanı gibidir.Kaşlar ve kirpikler bu fitneye ortaktır.Gamze ok ve kılıçla da anılır.Bundaki başlıca sebep yaralayıcı olmasıdır.Ok demire su verilerek yapılır.Bunun için de abdar sıfatıyla da kullanılır.Aşık sevgiliden gelen oklarla mutlu olur.Çünkü bu sevgilinin onunla ilgilendiğinin göstergesidir.Bu oklar aşığa bir armağandır ve hiç çıkarılmasını istemez.Ayrıca savaşta yaralanalar ve ölüm döşeğinde olanlar susarlarmış.Fakat onlara çok miktada su içirmek onların daha çabuk ölmesine neden olurmuş.Gamze bir tarafatan yaralar ve aşığın kanını akıtırken,bir taraftan da bu okun içindeki demirin susuyla aşığın su ihtiyacını karşılayıp,hayatta tutar.

[mtree]

KİRPİKLER(MÜJGAN)

Araplar kirpiklere "Hudb", göz kapağına "Ecfân" derler.Kirpiklerin hayalini kuranlara karşı gönül kıran türk güzelinin öfke dolu sayısız askeri vardır.Bunun yanında büyük şairlere göre kirpiğin 12 özelliği bulunur.Bir kısmı kirpiğe "Sinan(mızrak)" demiştir.

[Mevlânâ muhibbi]

Göz Mazmunu

Divan edebiyatında göz; seven ve sevilen yönünden her türlü karmaşık duyguyu ifşa eden bir motiftir. Âşık sevgilisini görmekle derin bir zevke dalar ve engin duygulara kapılır. Sevgilinin gözleri onun gözlerine ilişirse bu daha da anlamlı olur. Çünkü gerçek sevginin ancak gözle, yani bakışla anlatılabileceğine inanılır. Sevgisini gözleriyle sunan âşık, sevgilinin kendine karşı duygularını da onun gözlerinden okumaya çalışır. Bu amaçla sevgilinin göz mimiklerini özenle değerlendirir. Aslında sevgiliden, sevgisini anlatması beklenmez; içtenlikle bakması tercih edilir. Âşık daima sevgilinin gözlerini arar ve onunla tatmin olur. Bundan dolayı sevgilinin bakışları neşe ve hüzün kaynağı kabul edilir. Göz, divan edebiyatında genel olarak güzellik unsurudur  ve frekansı  en yüksek  unsurlardan biridir.

Biçim olarak tanımlamak gerekirse; klasik şiirin favori göz rengi siyah ve elâdır.Nergis  ve badem biçimli göz,arap alfabesindeki  sad harifini andırmaktadır.Sevgilinin gönlüne bir ok gibi girip onu yaralayan göz yeri geldiğinde şehlâ bazen de mahmur olmuştur.Sevgiliyi görmezden geldiği için zalim,kâtil,cellâd;büyülü bakışlar yüzünden cadı,sâhir,büyücü,dinsiz;  sarhoş edici olduğundan mest,mest-i harab,mahmurluğu nedeniyle bîmardır,hastadır.Kozmik alemdeki karşılığı Müşteri  yani  Jüpiter gezegenidir.Ceylanın iri  ve koyu siyah  gözlü olması ahû gözlü teşbihine neden olmuştur,ceylan avlanan bir hayvan olduğu için sevgilinin yüzü Kabe’ye benzetildiği  zaman göz ahusu orayla ilişkilendirilir,çünkü Kâbe’de avlanmak yasaktır.

Yavuz  Sultan Selim’in ‘’Şirler pençe-i  kahrımda olurken lerzân,beni bir gözleri ahûya zebûn etti  felek(Aslanlar kahır  dolu pençelerimde titrerken,kader beni bir ahu gözlüye karşı güçsüz kıldı)’’ dizelerinde  olduğu  gibi  sevgiliye duyulan aşkın hissedildiği dizelerin yanısıra,Yahya Bey’e ait  ‘’ Cihânı göz göre kılmazdı kendüye muhtâc ,müfid ü muhtasar olmasa çeşm-i âlem-bin(Alemi gören gözü kısa ve ifade edici olmasa,dünyayı göz göre göre kendine muhtaç kılmazd


İlgili bölüm yetkilisi hocama sesleniyorum, bu başlığı Klasik Edebiyat konularına taşıyabilir miyiz?      

[Mevlânâ muhibbi]

Dağ:

Dağ, insan ve hayvanın cismine kızgın demirle veya işaretli bir âletle vurulan nişâne ,damgadır. Yahut kızgın demirle -tedâvî için- bir yere vurulan yakı demektir.

İnsanın unutamayacağı derecede kalbi yakıcı bir ıstırap ve keder de dâğ sözü ile ifâde olunur:

Garip anam benim için ağlama
Ağlayıp da yüreğini dağlama

Baş ilâç perhiz olduğu gibi ,son çâre de keydir.Yani dağlamaktır:

Canımı yakmaktasın âhir devâ keydir diyü
Ey tabîbim tâbını bu âşık-ı ser-bâza dâğ SÂBÎT

Bâtınî tarikatlara mensup olanlar,bilhassa abdal ve ışıkların baş,yüz ve göğüslerine dağ vurdukları açılan yaranın tesiriyle dünya zevklerine bîgâne yaşamak istedikleri mervîdir.

Ağardı berf ile yer yer çemende cism-i nihâl
Nite ki penbe-i dâğ ile sîne-i abdâl BÂKÎ

Bu dağlar onulmaya başlayınca üzeri kara bir kabuk bağladığı için buna dâğ-ı siyeh denmiştir.

[Mevlânâ muhibbi]

Saç Mazmunu

Divan şiirinde sevgilinin saçları dağınık olması nedeniyle şiirlere konu olmuştur. Aşıklar gönüllerinin perişanlığı ve dağınıklıklarıyla sevgilinin saçlarının dağınıklığı arasında ilişki kurmuşlardır.

Gice zülfün görüben düşte perişan oldum
Dostlar hayrola din bize bu rüya neiki. (Ahmet Paşa)
Gece düşümde zülfüne görüp (tıpkı zülfün gibi) perişan oldum. Dostlar bize “Hayır ola” (hayırdır inşallah )deyiniz. Acaba bu rüya nedir ki neye delalet ederki.
Ahmet Paşa yukarıdaki beyitinde, sevgilinin saçlarının dağınık olmasıyla, aşığın gönlünün perişan olması arasında bir bağıntı kurmuştur. Yani saç simgeleştirilmiştir. İnsan tutumu açısından ise yasa değerindedir.

Divan şiirinde saç; rengi ve şekli itibarıyla yılana benzetilmiştir.
Top top olmuş siyah zülfün mar gibi(Seyrani)

Seyrani bu beyitinde sevgilinin top top olmuş siyah zülfünü yılana benzetmiştir. Saç rengi itibarıyla, uzun ve incedir. Çöreklenmiş haliyle saç yılan (mar) arasında bir ilişki sözkonusudur. Yani mar hem renk hem de şekil olarak yılanı çağrıştırdığı için gösterge ve nesnesi açısından simge, insan tutumu açısından yasa değerindedir.

Saç kokusu itibarıyla misk, müşk, amber kokuludur. Koku itibarıyla halk ve divan şairlerinin en çok hoşlandıkları teşbih saç-sümbül teşbihidir.

Saçı sünbül, yüzü gül, dili bülbül
Ayda bir olsun bari yüzüne gül. (Kuloğlu)

Kuloğlu bu beyitinde saçın sünbül gibi bukle bukle ve hoş kokulu olduğunu belirtiyor. Sünbül, şekil ve koku olarak saçı çağrıştırdığı için gösterge ve nesnesi açısından simge, insan tutumu açısından ise yasa değerindedir.
 
 
 

[Mevlânâ muhibbi]

Saçın Uzunluğu:

İp, (Urgan, Tınâb, Resen, Rismân, Rişte):
           
Divân şiirinde sevgilinin saçı ve canı iplik gibi düşünülür. Saçın ipe teşbîhi “asmak, asılmak; çekmek, çekilmek vs.” gibi iple alâkalı tâbirler tarîkıyladır.Böylece âşıkın zülfü arzu etmekten vazgeçmeyeceği, zülfe bağlı olduğu ifâde edilir.

Baş koşup zülfüne gönlüm tolanur genc-i ruhun
Boynı bir gün ol asılasınun urgana geçer

Âşığın gönlü, sevgilinin ilgisizliğinden deliye döner, bu deliyi sevgilinin urgan saçları bağlar ve gönül ipe benzeyen saçlara dolanır.


Kemend:
Kemend ile cellâd kemendi ve av kemendi zikredilmektedir.Sevgilinin saç, zülüf veya kâkülü  kemend olarak düşünülür. Bu mânâda zülfün, âşıkın gönlünü ve cânını avladığı ifade olunur.

Cân-ü-dil bend-i belâdan nice baş kurtara kim
Tolaşur zülfün kemendi âkıl-ü-şeyda dimez
Yılân(ılan), (Su’bân, Mâr, Ef’i, Ejder, Ejderha):
Dîvân şiirinde sevgilinin saçı, uzunluğu, siyahlığı, özellikle de kıvrımlı oluşu bakımından yılana benzetilir.Âşığa göre sevgilinin zülfünü açıp yüzünü rakibe göstermesi, yılanın şeytana cennet kapısını açması gibidir.

Baş götürürken iki omuzında mâr-ı zülf
Dahhâk gibi lebleri nice aceb güler

Beyitte sevgilinin iki omzundaki saçı yılana gülen dudaklar Dahhâk’a benzetilir. Buradaki Dahhâk, zulmüyle tanınmış efsânevi bir İran hükümdarıdır.

Çektikçe kara saçlar kulac kulac sünerler
Ol iki ejderhâlar bir gün bana sunarlar    

İki omuz üzerine uzanan saçlar, iki başlı ejderhâya benzetilir. Kara saç ile kara yılan arasında da bağlantı söz konusudur.

[Mevlânâ muhibbi]

Dağınık veya Bakımsız Saç:
Perîşân, (Şikeste-hâl, Bî-karâr, Âşufte, Der-hem, Gürah gürûh):     

Zülfü perîşân eden, umûmiyetle, sabâ yelidir.Perîşân saç yüzde, yerde veya sevgilinin koynunda olur.
 Zülfün perîşânlığı halinde, âşık veya gönlü de zülfe tutkunluğu veya zülüfte karar kılışı cihetiyle perîşân olur.

Haddünde görüp ben güni kara âşık
Âlemde perîşânlık bildim neden olmışdur

Meger serv-i bülendünden yire düşmişdür anunçün
Kararmış cümle endâmı şîkeste hâldür zülfün

   
Sevgilinin saçı, yüksek serviye benzeyen boyundan yere düştüğü için “cümle endâmı kararmış” olarak tasavvur edilir.

Dolaşık,  (Pür-ham, Girih-gîr, Çîn, Ham, Girih girih, Şiken, Pür-çîn, Tâb-dâr, Gülâle, Halka halka):

Sevgilinin saçı büklüm büklüm olması yönüyle de ele alınır.Sevgilinin saçı, yanağı üzerinde büklümler oluşturur ve âşığın gönlü  bu büklümlerin  tellerine dolaşır.

         Ruhlarun devinde Rum üstine leşkerler çeküb
         Zülf-i pürçînün zırhlar geydi şâmiler gibi

Sevgilinin yanak üzerindeki kıvrım kıvrım saçı, Rûm üstüne akın eden  Şâm askerlerinin giydiği zırha benzetilir.

         Saçunla eglenürüz ey büt-i cefâ-pîşe
         Ki halka halkadürür çün kilîdi endîşe
     
Sevgilinin halka halka saçı, âşığın eğlencesidir.O halkalar aynı zamanda sevgilinin güzellik kitabı(yüzü) üzerindeki süstür ve bu süs  âşığın aklını başından alır.

         İkide bir dil-i dîvânemi çeker çevirür
         Benün olalı ser-i zülf-i tâb-dâr ile bir

Aşık gönlüne söz geçiremez, çünkü gönül sevgilinin büklümlü saçlarına dolanmıştır. 

Çok   başlu, (Ziyâde-ser), (Câdû, Tılsım, Fitne, Fitne-i Âhır zemân)
Zülfün çok başlılığı, ucundaki kıvrımlardan veya örgülerden kinayedir.Çok başlı tâbiri hîlekâr, dolandırıcı, yalancı, fitnekâr mânâlarını hâvi olmakla âşık gönlünü ondan sakınmak ister veya zülf gönlü kandırıp kendine çeker.


      Kati çok başludürür zülfine dolaşma gönül
      Sana bir bend geçer olma o tarrâra yakın
   
Çok başlı zülf,aşığın gönlünü bağlayan bir yan kesici (tarrâr)dır.

Yüzin görünce toğdı riyu magribden
Bu zülf-i fitne-i âhır zemânı gözlerler

   Zülf fitnedir. Yüz magribden doğan güneş olunca , zülf de fitne-i âhır zemân olur.

[fuzuliye]

Ellerine sağlık Muhibbî. Saç mazmunuyla ilgili bir beyit vardı çıkaramıyorum şimdi, sümbüllere benzetiyordu saçlarını sevgilinin, kokusu ve şekli bakımından. Kimindi bi yardım etsen de hatırlasam.