Dil ve anlatım 9. sınıf ders notları; iletişim-dil

[kahinin sanrilari]

DİL VE ANLATIM NOTLARI-1

İletişim Nedir?

Duygu, düşünce veya bilgilerin akla gelebilecek her türlü yolla (ses, yazı, davranış, görüntü vb.) başkalarına aktarılmasına iletişim denir. Birlikte yaşayan insanlar anlaşmak ve paylaşmak zorundadır. Bunun için iletişim, yaşamanın gereğidir.

   Dil Nedir?
   
Bir toplumu oluşturan kişilerin düşünce ve duygularının o toplumda ses ve anlam bakımından geçerli ortak öğeler ve kurallardan yararlanılarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü ve gelişmiş bir sistemdir.

   Dil, düşünceyi geliştirirken düşünce de dili geliştirir. Okuma, yorum yapma, yeni bilgiler edinme, kişinin ruh dünyasını geliştirme, dilin insana kazandırdığı ve yaşamsal değeri olan kazanımlardır.

   Her dil, belli iletilerin aktarılmasını sağlayan, kendi içerisinde kuralları olan ve ancak o kuralları bilenlerin birbirini anlayabildiği bir şifreleme sistemidir.

   İnsanların iletişimde bulunmak amacıyla kullandığı doğal diller birer gösterge sistemidir. Her türlü iletişimde gönderici alıcıya iletisini göstergeler yardımıyla iletir. İletişimde varlık ve objeler değil, onların sembolü olan göstergeler kullanılır. Dil göstergeleri, nesne ve kavramların kendisi değildir. Dilde anlamı olan en küçük birime dil göstergesi denir.

   İleti, gönderilmek istene bilgi, düşünce, duygunun bir kanal aracılığıyla şifrelenmesidir. Bu şifre, genelde dildir.

   Kanal, iletilerin kullandığı somut araçlardır.

   Bir göstergenin sesteki ya da yazıdaki karşılığına gösteren, gerçek dünyadaki karşılığına ise gönderge denir.

   Kelimeler farklı ortamlarda değişik anlamlar ifade edecek şekilde kullanılabilir. Bu kullanımlara bağlam denir.

   Dil Dışı Göstergeler

•   Simge  Barışın sembolü olan zeytin
•   Belirtke  Yollardaki trafik levhaları
•   Görsel Gösterge  Dijital kamera ile alınan görüntü
•   Belirti  Hastalanmadan önce görülen baş ağrısı

İletişimin Unsurları

-   Gönderici         -   İleti
-   Alıcı            -   Dönüt
-   Kanal            -   Bağlam
DİLİNM İŞLEVLERİ

Göndergesel İşlev

Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa, dil, göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bu, dilin bilgi verme işlevidir. Amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlenebilir bilgi vermektir. Bu işlev, kullanma kılavuzlarında nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar.

“Hegel’in felsefesinin çıkış noktası bilim değil, tarihtir.”

Heyecana Bağlı İşlev

Bir ileti, göndericinin ileti konusu karşısındaki duygu ve heyecanını dile getşrmek amacıyla oluşturulmuşsa, dil, heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir. Bu işlevde çoğunlukla duygular, heyecanlar, korkular, sevinç ve üzüntüler dile getirilir.

Öznellik hakimdir. Özel mektuplarda, özel betimlemeler ve anlatımlarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında, dilin heyecana bağlı işlevinden yararlanılır.

“Ben bu davranışınızı etik bulmuyorum, siz yanlış davranıyorsunuz.”
“Böyle olacağını tahmin ediyordum, gerçekten çok üzüldüm.”

Alıcıyı Harekete Geçirme İşlevi

İleti, alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklam metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur. Dilin alıcıyı harekete geçirme işleviyle hazırlanan metinlerde gönderici, alıcıyı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister.

“Sınıfı hemen terk et!”
“Hemen buradan gidelim”

Kanalı Kontrol İşlevi

Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse, dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasındaki iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda dilin kanalı kontrol işlevi sıkça kullanılır.

“Beni anladınız, değil mi?”




Dil Ötesi (Üst dil) İşlevi

Bir ileti, dil ile ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse o iletide dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Bu işlevde iletiler, dili açıklamak, dil ile ilgili bilgi vermek için kullanılır. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda karşımıza çıkan ve “yani, demek istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi işleve günlük yaşamda da sıkça başvurulur.

“Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlamda kullandım.”
“Fiil, cümledeki işi, oluşu, hareketi bildirir.”

Şiirsel (Sanatsal) İşlev

Bir iletinin iletisi kendisi ise dil, şiirsel işlevde kullanılmıştır. Dil, bu işlevde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje, iletinin kendisidir. Örneğin dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinler olarak lirik anlatılarda ve şiirlerde şirin amacı o şiirin kendisidir. Şiirsel metinler kendisinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır yani şiirin gerçeği kendisindedir. Dilin şiirsel işleviyle kullanılan metinlerde gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için dili istediği gibi kullanır yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için bir anlamda dili yeniden yaratır.

Edebi sanatlardan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcüklerden yararlanarak imgeler oluşturur. Sözcükleri daha çok yan ve mecaz anlamda kullanır. Edebi metinlerde dil, şiirsel işlevinde kullanılır.

[…]
Yağmurlardan sonra büyürmüş başak,
   Meyveler sabırla olgunlaşırmış
Bir gün gözlerimin ta içine bak
Anlarsın ölüler niçin yaşarmış

Sezai Karakoç