|
FİİLDE
(EYLEMDE) ÇATI
I
I
Nesneye Göre
Özneye Göre
I I I I
I I I I
Geçişli Geçişsiz
Oldurgan Ettirgen
Etken Edilgen
Dönüşlü işteş
NESNESİNE GÖRE ÇATI (NESNE- YÜKLEM İLİŞKİSİ):
Nesnesine göre çatı ,yüklemin nesne alıp almamasına göre
değerlendirilir.
1)Geçişli
ve Geçişsiz Fiiller:
Nesne
alabilen fiiller geçişlidir.Pratik olarak bir fiilin geçişli
olup olmadığını anlamak için fiile “neyi, kimi” sorularını
yöneltiriz ,bu soruları yöneltebiliyorsak fiil geçişlidir,
yöneltemiyorsak fiil geçişsizdir.Bir diğer yöntem ise
şudur:Fiilin başına “onu” zamirini getirebiliyorsak fiil
geçişlidir ,getiremiyorsak fiil geçişsizdir.
*Seni
duyuyorum. ( “kimi duyuyorum?” ya da “onu duyuyorum”) (geçişli)
*Beni
anladığını biliyorum. ( “neyi biliyorum? Ya da “onu
biliyorum.) (geçişli)
*Lütfen
otur. ( “neyi otur? Ya da “onu otur” ) (geçişsiz)
*Kitabı
verir misin? (“neyi verir misin?” ya da “onu verir misin?” (geçişli)
*Burası ne
güzel kokuyor. (“neyi kokuyor?” ya da “onu kokuyor”)
(geçişsiz)
*Sonbaharda
bitkiler ölür. (“neyi ölür? Ya da “onu ölür”) (geçişsiz)
*Seni çok
seviyorum. (“kimi seviyorum?” ya da “onu seviyorum”) (geçişli)
*Bir
bilinmezliğe doğru yürüyorum. (“neyi yürüyorum” ya da “onu
yürüyorum”) (geçişsiz)
Not:
Bir fiilin geçişli olabilmesi için cümlede mutlaka nesne
olması şart değildir.Cümlede nesne olmasa bile cümle geçişli
olabilir.Önemli olan “neyi, kimi” sorularını sorup
soramadığımızdır.
*Gördüm; ama
söyleyemedim.
2)Oldurgan ve Ettirgen Çatılı Fiiller:
Geçişsiz bir
fiilin üzerine “-r,-t,-tır” eklerinden birinin getirilerek
fiilin geçişli yapılmasına “oldurgan” çatılı fiil denir.
Geçişli bir fiilin üzerine “-r,-t,
-tır”
eklerinden biri getirilerek fiil yeniden geçişli yapılıyorsa
o fiil “ettirgen” çatılı bir fiildir.Bu durumda eylemin
geçişlilik derecesi arttırılmış olur ve bir başkasına
yaptırma,ettirme anlamı katar.
*Adam öldü
(geçişsiz) ---------------------------- Adamı öldürdü.
(oldurgan)
*Günler zor
geçiyor.(geçişsiz) ------------------ Günlerini zor
geçiriyor.(oldurgan)
*Bu
kitapları okudum (geçişli) -------------------Bu kitapları
okuttum.(ettirgen)
*Her şeyi
kırdım (geçişli) -------------------------Her şeyi kırdırdım
(ettirgen)
*Araba
durdu.(geçişsiz) -------------------------- Arabayı
durdurdu (oldurgan)
*Yeni
aldığım daireyi boyadım.(geçişli)--------Yeni aldığım
daireyi boyattım (ettirgen)
*Saçları
uzamış (geçişsiz) ------------------------Saçlarını uzatmış
(oldurgan)
*Kumaşı
ölçüsüne göre kestim. (geçişli)--------Kumaşı ölçüsüne göre
kestirdim.(ettirgen)
*Her sabah
koşarım.(geçişsiz)------------------- Yıllarca bu
topraklarda at koşturduk.(oldurgan)
*İşe
başladım.(geçişsiz) -------------------------- Dersleri
başlattım.(oldurgan)
ÖZNESİNE GÖRE ÇATI (ÖZNE-YÜKLEM İLİŞKİSİ):
Öznenin yüklemle ilişkisi 4 grupta incelenir.
1)Etken Fiil ve Edilgen Fiiller:
Yüklem
durumundaki fiilin gösterdiği işi doğrudan doğruya öznenin
kendisi yapıyorsa fiil etken çatılı demektir.Yani fiilin
gerçek öznesi varsa ve “l,n” çatı ekini almamışsa fiil
etkendir.Bir fiil “l,n” çatı ekini almışsa ve eylemin kim
tarafından yapıldığı belli değilse o fiil edilgendir.
Edilgen fiillere “kim tarafından” sorusunu yönelttiğimizde
cevap alamayız.
*Evi
güzelce temizledi.(evi temizleyen kim? “o”, geçek öznesi
var, o halde etkendir.)
b.li.ne
*Ev
temizlendi. (ev kim tarafından temizlendi?cevap alamıyoruz,
eylemi yapan belli değil o halde edilgen)
s.ö
*Kadın,
bulaşığı yıkadı.(bulaşık kim tarafından yıkandı? “kadın”
eylemi yapan belli olduğu için etken)
*Bulaşık,
yıkandı. (bulaşık kim tarafından yıkandı?belli değil,cevap
alamıyoruz, o halde edilgen)
*Polis, bu
kişileri arıyor.(arayan kim? “polis” gerçek öznesi var
eylemi yapan belli öyleyse etken)
*Bu kişiler
aranıyor. (arama eylemini yapan kim? Belli değil öyleyse
edilgendir)
*Masaları
kenara çekti. (masaları kenara çeken kim? “adam” eylemi
yapan belli öyleyse etkendir.)
*Masallar
kenara çekildi.(masaları kenara çeken kim?belli değil
öyleyse edilgendir)
*Sınavın
iptal edileceğini söyledi.(sınavın iptal edileceğini
söyleyen kim? “o” gerçek öznesi vardır,etkendir.)
*Sınavın
iptal edileceği söylendi.(sınavın iptal edileceğini söyleyen
kim?belli değil o halde edilgen.)
*Ilık yaz
akşamlarında şarkılar söylerdik. (şarkılar söyleyen kim ?
“biz” gerçek öznesi var o halde etken)
*Ayrılık
gecesini hiçbir zaman unutamadım. (unutamayan kim? “ben”
gerçek öznesi var o halde etken)
*En güzel
şiirler gençliğin uykusuz gecelerinde yazılır. (yazma
eylemini yapan kim? belli değil. edilgen)
*Çalındı
umutların en güzeli benden. (edilgen)
2.Dönüşlü Fiiller:
Fiil
kök ya da gövdelerine “n, l” çatı ekleri getirilerek
yapılır.Dönüşlü eylemlerde özne işi bizzat kendisi yapar ve
yaptığı işten de bizzat kendisi etkilenir.Edilgen fiillerle
dönüşlü fiiller birbiriyle karıştırılmamalıdır. İkisi de
“l,n” çatı eki alır.Ancak edilgen çatılı fiillerin gerçek
öznesi yokken dönüşlü çatılı fiillerin gerçek öznesi
vardır.Ayrıca dönüşlü çatılı fiillerde “kendi kendine”
anlamı vardır.
* Annem
geleceğimi öğrenince çocuklar gibi sevindi.
* Kocası eve
gelmeyince karısı meraklanmış.
* Yüzmek
için hemen soyundu.
* Çocuklar
havuzda yıkandı.
* Bir
Akdeniz kentinin tuz kokan sabahlarında uyanıyorum.
* Kız
aynanın karşısında saatlerce süsleniyor.
* Kadın
etrafa bakındı.
3.
İşteş Çatılı Fiiller:
Fiil,
kök ya da gövdelerine “ş, leş” çatı ekleri getirilerek
yapılır.İşteş eylemler, işin birden fazla
özne tarafından
karşılıklı ya da birlikte yapıldığını
bildirir.İşteş çatılı fiillerde özne gerçektir.
* Sen
sahilde üzgün beklerken öpüşür ay ile sular. (k)
* Görünmez
dallarda kuşlar ötüşür. (b)
* Kuru güz
yaprakları uçuşuyor rüzgarda.( b)
* Onunla bir
süre öylece bakıştık. (k)
* Sazı
ellerine alan aşıklar saatlerce atıştı. (k)
* Onunla
hemen her gün telefonlaşırım. (k)
* Yolcular
durakta bekleşiyordu. (b)
Not:
Bazı fiiller çatı eki almadan da işteşlik özelliği
gösterebilir.
* Türk-Yunan
ordusu Sakarya’da savaştı.
*
Pehlivanlar er meydanında güreştiler.
* Onunla
istemeye istemeye barıştım.
* Sonunda
ona kavuştum.
En Güzel
Paylaşımlar İçin Mail Grubumuza Üye Olun |
