CÜMLENİN ÖĞELERİ
YÜKLEM :
Cümlede
işi, hareketi, yargıyı, bildiren çekimli unsura denir.
Not
:Bir
cümle birden çok öğeden oluşabileceği gibi tek bir
yüklemden de oluşabilir.
* Ertesi gün okula müfettişler gelmişti.(C)
* Düşünüyorum (C)
* Güzeldi. ( C )
Not:Yüklem
genlikle cümlenin sonunda bulunur; ancak
günlük
konuşmalarda,
atasözlerinde ve
şiirde yüklemin yeri
değişebilir.
*Gel çabuk buraya!
*Sakla samanı gelir zamanı .
*İstanbul u dinliyorum gözlerim kapalı
Not:Her
sözcük ya da sözcük gurubundan yüklem yapılabilir.
*Gecenin yalnızlığında sadece seni düşünürüm (fiil)
*Kasaba halkı meydanda toplanmıştı.(fiil)
*Yaşadığımız günler tıpkı bir rüzgar gibiydi.(edat)
*Bu olayların suçlusu odur. (zamir)
*Sabah uyandığında gözleri ışıl ışıldı.(ikileme)
*Konuşmalarına ister istemez kulak misafiri oldum.
(deyim)
*Çalışmak yaşamın bir parçasıdır.
*Odayı süsleyen şey rengarenk çiçeklerdir. (sıfat)
*Öğrenmenin bir yolu da okumaktır.
*Ali derslerinde
çok başarılıydı.
2.ÖZNE
Yüklemin bildirdiği işi, hareketi yapan veya yargının
gerçekleşmesine araç olan unsura denir.
Not:Özneyi
bulmak için yükleme
kim,
ne
soruları sorulur Yüklemi
isim olan cümlelerde ise
olan kim, olan ne
soruları sorulur.
*Seyirciler
fotoğraf sergisini çok beğendi.
*Ailece bulmaca çözmeye meraklıdırlar.
*Güzel gözler tül ardından görünsün.
*Coşkun nehirler gibi ağlamak istiyorum.
*Ben bu yüzden yalnızlığa hasretim .
*Keskin bir rüzgar eser şimdi dağlardan.
*İhtiyar
kadın gitmeme taraftar değildir.
Not:
Yüklemi edilgen
fiillerle kurulan cümlelerin gerçek
öznesi yoktur.
*Yemekten sonra erkenden yatıldı.
*Okula kadar yüründü.
*Kahvaltıda çaylar içildi.
*Akşam geç saate kadar derse çalışıldı.
Üç çeşit özne vardır:
A.Gerçek Özne:
Yüklemin bildirdiği işi hareketi bizzat kendisi yapan
öznedir. Cümlede iki şekilde gösterilir:
1)Acık Özne:
Cümle içinde açık bir şekilde gösterilir
*Yağmur
çok şiddetli yağdı.
*Çocuk
iki gündür hasta yatıyor.
*Gemi
ufukta yavaş yavaş kayboluyordu.
*Geceleri bir ses uykumu böler.
2)Gizli özne:
Cümlede doğrudan yer verilmeyen ancak yüklem taşıdığı
eklerden anlaşılan öznedir.
*Ertesi gün ona telefon ettim.
*Görmeyeli hemen de bizi unutmuşsun.
*Bu kıyı kasabasına her yaz gelirim.
*Kumsalda yürüyüş yapıyorlar.
NOT:Yüklemi
isim olan cümlenin öznesi gerçektir.
*Siyah renkli araba satılıktır.
*Dün akşam pencereler kapalıydı.
B)Sözde Özne:Yüklemi
edilgen çatılı cümlelerde,aslında nesne olan öge özne
olarak kullanılır.
*Ağaçtaki meyveleri topladı.
*Ağaçtaki meyveler toplan.
*Öğrenciler
bütün sınıfı temizledi.
*Bütün sınıf
temizlendi.
*Hep bir ağızdan ilahiler okunuyor.
*Düğün için yemekler yapıldı
C)Örtülü Özne
Yüklemi edilen çatılı cümlelerde bazen
“—ce, tarafından, nedeniyle,…”gibi
sözcükler kullanılarak işi bizzat yapan varlığa da yer
verilebilir.
*Yolcu otobüsleri
belediyemizce hizmete açıldı.
*Yarışma
halk tarafından çok beğenildi
*Kar nedeniyle yollar kapandı.
NOT:Her
sözcük ya da sözcük grubu özne olabilir.
*Geçen gün evin duvarı yıkılmıştı.(isim
tamlaması)
*Bahçesinde okyanuslar yetişiyordu.(isim)
*Derdini söylemeyen derman bulamaz.(sıfat
fiil)
*Sana bakmak suya bakmaktır.(isim fiil)
*Okumak zihni dinlendirir.(isim fiil)
*Çoluk çocuk otobüse dolmuştu.(ekeylem)
*Yağmurlu havalar yarından sonra ülkeyi terk
edecek(sıfat)
*Kimse
seni benim kadar düşünmez(zamir)
3)NESNE
Öznenin yaptığı işten, hareketten etkilenen unsurdur
Uyarı :isim cümlelerinde yüklemi edilgen çatılı cümlelerde
ve geçişsiz fiillerde nesne yoktur.
Nesneler ek alıp almamasına göre ikiye ayrılır.
a)Belirtisiz Nesne
Yükleme ne sorusu sorularak bulunur. Belirtme durum eki
(--i) almamış olup yalın haldedir.
b)Belirtili Nesne
Yükleme kimi, neyi, nereyi soruları sorularak
bulunur.Belirtme durum eki olmuştur.
*Bu yörede kızlarımız kilim dokur.
*Yolun kenarına kocaman kütükleri yığmışlar.
*O köpeği mahallenin çocukları da arıyordu.
*Bu şehirde tüm sokaklar seni düşünür.
*Başımdaki gökleri bir deniz sanıyorum.
*Kadın kendine bir elbise almış.
*Ben aşkımla baharı getirdim
*Buram buram kekik kokar
*O buğulu gözlerinde parlak yıldızları
seyrettim.
*Okulda sigara içmek yasaktır.
*Şafak gülleri ufukta bir bir soldu.
*Dün akşam burayı yakmışlar.
4.ZARF TÜMLECİ
Yer yön sebep miktar durum ve zaman bildirerek yüklemi
açıklayan unsurdur. Zarf tümlecini bulmak için
yükleme,
nasıl, niçin, neden, ne kadar, ne zaman, kim tarafından
ne tarafından,
soruları sorulur.
*Dostluklar ömür boyu sürünce güzeldir.
*Bu gece her zaman dişini tırnağına takarak
çalışır.
*Yüreğimdeki yara gittikçe büyüyor.
*Güneş her doğduğunda y l nızlık başına
vurduğunda beni hatırla.
*Trabzonlara yaslanıp şarkı söylüyor bir
kadın.
*Kırgın kırgın yüzüme bakma Rosa.
*Ipıssız bir gecede karşılaşmıştık seninle.
*Göçmen kuşlar güneye doğru göç ediyordu.
*Rusya’ya tonlarca fındık ihraç
edildi.
*Sıcaktan tüm ekinler yanmıştı.
*Bu yıl yağmur yağmadığı için ürün de
az oldu.
*Bu konser belediye tarafından düzenleniyor.
UYARI:Yön
isimleri yalın halde zarf tümleci olurlar.Belirtme durum
eki (-i) alırsa belirtilinesne,-e/-de/-den,hal ekini
alırsa dolaylı tümleç olur.
* Hizmetçi,içeriyi iyice süpürsün.
n.
*Adam yavaşça içeri girdi.
*Bir süre sonra içeriden bir ses geldi.
5)DOLAYLI TÜMLEÇ
Yönelme,bulunma ve çıkma bildirerek cümlenin anlamını
tamamlayan unsura denir.
NOT:Dolaylı
tümleç olan öğe mutlaka –e/-de/-den hal eklerinden birini
alır.
*Buluşma yerine hemen gelmiş.
*Senin kirpiklerinde bir damla oldu
akşam.
*Ağlamayan çocuğa meme verilmez.
*Bir havuz kenarında yan yana oturmuşuz.
*Eskicinin
sesi sokağın başından duyuluyordu.
*Askerler kuyunun ağzına birikmişti.
*Bu gazeteci yazılarında gerçeklerden hiç
sapmaz.
*İhtiyar,bütün mirasını karısına bırakmıştı.
NOT:Dolaylı
tümleci bulmak için yükleme;
“kime,kimde,kimden,nereye,nerede,nereden”
sorusu sorulur.
UYARI:-e/-den
hal eki “için” edatı görevinde kullanılıyorsa ya da sebep
bildiriyorsa
zarf tümleci
kurar.
-de/-den hal ekleri zaman bildiren sözcüklerin üzerine
gelirse
zarf tümleci
olur.
*Korkudan kızın dili tutulmuştu.
*Babasıyla kavga ettiğinden eve uğramıyor.
*Birazdan hava kararacak.
*Yaz akşamlarında yıldızları seyrederdik.
*Denize yüzmeye gidiyorum.
*Ailesine yürekten bağlıydı.
6)EDAT TÜMLECİ
Bazı edatlarla öbekleşerek cümleyi “amaç, araç,
birliktelik, özgülük, karşılaştırma,…” gibi anlamlarla
açıklayan unsurdur.
*Çalışmak için yurt dışına gitmiş.(amaç)
e.t.
*Kadın oğlunu bulabilmek için gazeteye ilan
vermiş.(amaç)
e.t.
*Bu tatlıyı senin için ayırdım.(aitlik,özgülük)
e.t.
*Yağmur yağdığı için baraj taşmış.(z.t.,sebep)
*Yaralıyı hastaneye ambulansla götürmüşler.(araç)
*Bu yaz Bodrum’a ailesiyle gidecek.(birliktelik)
*Adam öfkeyle yüzüme baktı.(z.t. durum)
*Ali,arkadaşlarına göre derse daha çok çalışıyor.(karşılaştırma)
*Bana göre bu iş olmaz.(görüş)
*Direğe karşı on adım yürüdü.(z.t. yön)
*Sen bile doğum günümü kutlamadın.
e.t.
NOT:
“İçin” edatı kendinden önceki sözcükle birlikte
neden-sonuç ilgisi kurarsa zarf tümleci,
“ile” edatı durum ilgisi kurarsa zarf tümleci,
“karşı” edatı yön ilgisi kurarsa zarf tümleci olur.
CÜMLEDE VURGU
Türkçede cümle vurgusu yüklem üzerindedir.Bu nedenle
hangi öğe daha çok vurgulanmak isteniyorsa yükleme
yaklaştırılır.
*Arkadaşları onu kapıda bekliyormuş.(D.T.)
*Arkadaşları kapıda onu bekliyormuş.(Nesne)
*Kapıda onu arkadaşları bekliyormuş.(Özne)
UYARI:Cümlede
“mi” soru edatı varsa bu edattan önce gelen öğe
vurgulanmıştır.
*Bu akşam siz İstanbul’a mı gideceksiniz?
(d.t.)
*Bu akşam siz mi İstanbul’a gideceksiniz?
(ö.)
*Bu akşam mı siz İstanbul’a gideceksiniz?
(z.t.)
*Bu akşam siz İstanbul’a gidecek misiniz?(y.)
NOT:Cümlede
soru sözcükleri varsa soruya verilecek cevap olan öğe
vurgulanmıştır.
*Masamdaki kalemleri kim almış?
---Ayşe.(Özne)
*Bu saatte nereden geliyorsun?
---Okuldan.(Dolaylı tümleç)
*Bahçeden ne kopardın?
---Elma.(Nesne)
CÜMLENİN ÖĞELERİYLE İLGİLİ GENEL ÖZELLİKLER
1) Hiçbir
öğe sözcük sayısıyla sınırlı değildir.Bir öğe,bir tek
sözcükten oluşabildiği gibi birden çok sözcükten de
oluşabilir.
*Bu yüzyılın en acı olaylarını yaşamış ve dile getirmiş
b.li. n.
olan Dadaloğlu’nu değişik bir bakış açısıyla
incelemeliyiz.
z.t y
*O , dün, bize, babasıyla
geldi.
Ö. Z.T. D.T. E.T. Y.
2) Cümlede özne,nesne,dolaylı tümleç ve zarf tümleci
açıklayıcısıyla birlikte kullanılabilir.
*Bir yıl kalacağım bu ili
Siirt’i, çok özleyeceğim.
B.li n. Açıklycı.
*Annesini, o çok sevdiği çileli kadını,elleriyle
toprağa
B’li n. Açıklayıcısı
verdi.
*Çocuk;sevinçle,etekleri zil çalarak,telefona
koştu.
Z.T. Açıklayıcısı
*Teyzem, Adana’da olan,buraya gelecekmiş.
ö. Açıklayıcısı
3)Bir cümlede birden fazla özne,dolaylı tümleç, nesne,
zarf tümleci ortak bir yükleme bağlanabilir.
*Annesini,babasını,akrabalarını ve bütün arkadaşlarını
görmek istiyordu.
*Evde,okulda,sitede,her yerde aynı konu konuşuluyordu.
4)Öğelere ayırmada tamlamalar, deyimler ve bileşik fiiller
bölünmez.
*Bahçenin,birkaç yıl önce yapılan duvarı
s.ö. (Özne,belirtili isim tam.)
yükseltilecekmiş.
. y.
*O her zaman ince eleyip sık dokur (yüklem,deyimden
oluşmuş)
y.
*Yaşlılara, yardım edelim.(Yüklem,birleşik.fiil.oluşmuş)
y.
*Olay anlatımına dayanan eserler beğeniyle
okunur.
s.ö.(sıfat tamlamasından oluşmuş)
5)Hitaplar,ünlemler ve bağlaçlar;öğe dışı sözcüklerdir.
(Bağımsız tümleçlerdir)
*Arkadaşlar,
beni dinler misiniz?
ö.dışı
*Geleceğiz; fakat çok kalmayacağız.
ö.dışı
*Eyvah,çocuk düştü.
ö.dışı
6)Şiir
dizeleri ya da devrik söyleyişler,kurallı cümle biçimine
çevrilirse daha kolay bulunur.
*Hakkıdır,
hür yaşamış bayrağımın hürriyet,
*Hürriyet, hür yaşamış bayrağımın hakkıdır.
ö. y.
7)Soru cümleleri değişik öğeleri buldurmayı amaçlayabilir.
Sorulara verilecek cevaplar hangi öğeyi oluşturuyorsa,
soru cümlesi o öğeyi buldurmaya yöneliktir.
*--Kimi seviyorsun?
--Seni (Seni seviyorum) (Soru nesneyi buldurmaya
yönelik.)
*-Kim yapmış?
-Babam (Babam yapmış) (Soru özneyi buldurmaya yönelik)
*-Nereye gidiyorsun?
-Okula (Okula gidiyorum) (Soru d.t.’yi buldurmaya yönelik)
*-Ne zaman geldin?
-Dün (Dün geldim) (Soru z.t.’yi buldurmaya yönelik)
*-Kırılan neydi?
-Bardaktı (Kırılan bardaktı) (Soru yüklemi buldurmaya
yönelik)
8) “-mi” edatıyla oluşturulan soru cümlelerinde “-mi”
hangi öğeden sonra gelmişse soru o öğeyi buldurmaya
yöneliktir.
* Bugün bize gelecek misin?(Soru yüklemi buldurmaya
yönelik)
* Bugün bize mi geleceksin?(Soru D.T.’yi buldurmaya
yönelik)
* Bugün mü bize geleceksin?(Soru Z.T.’yi buldurmaya
yönelik)
* Sen mi bugün bize geleceksin?(Soru özneyi
buldurmaya yönelik)
* Seni mi çağırmış?(Soru B.Lİ N.’yi buldurmaya yönelik)
9)Bir cümlede vurgulanan öğe, yüklemden hemen önce gelen
öğedir.
*
Çocuklar,sevgiyle beslenir.(Edat tümleci vurgulu)
e.t.
*Cömert olmadan önce doğru olmayı bil.(B.li n.
vurgulu)
*Kitabım sende kalmış.(D.t. vurgulu)
SORU:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru,özneyi buldurmaya
yöneliktir?
A) Beni mi aradılar?
B) Aşağı mı ineceğiz?
C) Dün mü geldiniz?
D) Yağmur mu yağıyordu?
E) Çok mu yoruldun?
SORU:
“Sabah olunca,güneşin ilk ışıkları dağların doruklarını
aydınlattı.”
Aşağıdakilerden hangisi,öğeleri ve öğelerinin
sıralanışı bakımından bu cümleye benzemektedir?
A) Zaman,onun için çok önemlidir.
B) Kardeşinin yerinde şimdi o çalışıyor.
C) Evde yalnız kalınca müzik dinler.
D) Babasının arkasından o da işe gitti.
E) İki saat sonra su,depoyu
doldurur.
Hazırlayan:
Yusuf Kenan
DURMUŞOĞLU
Bu Sayfa
Yeterli Gelmedi mi Hiç Sorun Değil, Konuyla İlgili Diğer
Sayfalarımıza da Bakın :))
