CÜMLE TÜRLERİ
Anlamına göre Yüklemin türüne göre Yüklemin
yerine göre Yapısına göre
1.Olumlu
cümle 1. Eylem (fiil) cümlesi 1.Kurallı
( düz ) cümle 1.Basit cümle
2.Olumsuz “ 2.Ad
(isim) “ 2.Devrik
cümle 2. Birleşik “
3. Soru
cümlesi
3. Sıralı ve Bağlı c.
4.Ünlem
cümlesi -Eksiltili
cümle
5.Emir(buyruk) cüm. –Ara
söz ve ara cümle
6.İstek-dilek cüm.
7.Gereklilik cüm.
ANLAMINA GÖRE CÜMLELER:
Eylem cümlelerinde
işin,oluşun,hareketin yapıldığını,yapılacağını/ad
cümlelerinde varlığın,kavramın bulunduğunu belirtir.
1.Olumlu cümle
a) Biçimce ve anlamca olumlu
cümle: b)Biçimce olumsuz,anlamca olumlu cümle:
Ayağım kayınca
düştüm. Bu konuyu
bilmiyor değilsin.(biliyorsun)
Dün izlediğim film
kötüydü. Araba alacak
parası yok değil.(var)
Bu yaz Antalya’ya
gideceğiz. Evde hazır
ayranımız yok değil.(var)
Hafta sonu tiyatroya
gidelim. Kardeşime
yaptıklarını bilmiyor değilim.(biliyorum)
Şu sokaktaki bizim
evdir. Sözlerini
anlamamış değilim.(anladım)
2.Olumsuz cümle:Eylem
cümlelerinde eylemin olumsuzluğuyla(-ma-me)/ad cümlelerinde
değil,yok,ne..ne bağlacıyla oluşur.
a) Biçimce ve anlamca olumsuz
cümle: b) Biçimce olumlu,anlamca olumsuz cümle:
Bu yıl tatile
çıkmadık. Bizi
bilmeyen ne bilsin.(bilemez)
Benim hiçbir sorunum
yok. Babam ne annemi ne
beni aradı.(aramadı)
Bu benim ödevim
değil. Seninle
uğraşmaya zamanım mı var?(yok)
O çocuk yoksul
değildir. Yola
çıkabilirsen çık.(çıkamazsın)
Seninle eve
gelmeyeceğim. Böylesine
gel de güven.(güvenme)
3.Soru cümlesi: Çeşitli soru
anlamlı ek ve kelimelerle oluşur.(-mı-mi-mu-mü,soru
sıfatı,soru
zarfı,soru
zamiri)Soru öğesi bulunmadan da ses tonuyla soru
anlamı katılabilir.
a) Gerçek soru cümleleri:
b) Sözde soru cümleleri:
Şimdi nereye
gideceksiniz? Nereden de
haber aldılar hemen? (şaşma)
Sınava kaç kişi
katılacak? Özverili
çalışan insan sevilmez mi? (onaylatma)
Bu konuyu anladın
mı? Size gelmeme
izin verir misin? (rica)
Pazardan meyve aldınız
mı? Bu sorumsuz mu senin
arkadaşın? (küçümseme)
Bu yıl ürününün kalitesi
nasıl? Hangimiz seyahat
etmeyi sevmeyiz? ( bilineni vurgulama)
4.Ünlem cümlesi:Taşkın
duyguları,coşkuları,seslenişleri anlatan cümlelerdir.
Eyvah,şimdi ne yapacağım!
(çaresizlik) Herkes dışarı!
(seslenme,uyarı)
Of,beni canımdan
bezdirdiniz!(bıkkınlık) Bana engel
olamazsın!(kızgınlık)
Heyy,sana söylüyorum!
(seslenme) Hava ne
güzel!(sevinç)
5.Emir (buyruk) cümlesi:
Emir kipiyle çekimlenen
eylemlerin oluşturduğu cümleler.
Akşama bize
gelsinler. Bize çaya geliniz.
Bu kitabı
oku. Benimle oyun
oynamasın.
Çocuklar bahçeye
çıksın. Ödevlerini hafta sonu
yapsın.
6.İstek-dilek cümleleri:
Bize gidelim.
Tatilde çok kitap okuyalım.
Bugün arkadaşıma gideyim.
7.Gereklilik cümleleri:
Sınav için iyi hazırlanmalıyım.
Yüz temel eseri okumalıyız.
Bahçedeki çiçekleri sulamalısın.
Başvuru için resim gerek.
- Koşul (şart ) bildiren cümleler
eksiltili veya koşullu yargı bildiren cümleler de
vardır.
Dediklerimi
bir tutarsan...
Çalışsan,başarırsın.
Yağmur
yağarsa,dışarı çıkmam.
YÜKLEMİN TÜRÜNE GÖRE CÜMLELER:
- Eylem (fiil) cümlesi :
Yüklemi çekimli eylem olan cümleler.
İnsanlara
sevgi dolu gözlerle bakıyorum.
Çekişe
çekişe pazarlık ediyorum.
Yolda
makineler sık sık bozuluyor.
Mevsimin
ilk kirazları imdadıma yetişip beni kurtarırdı.
Gecenin
içinde bir başına uzanmış ovalar.
Sen de bir
gün hatanı kabul edeceksin.
Bu konuyu
sana anlatabilir miyim?
Yeni müdür
hiç kimseye göz açtırmıyordu.
- Ad ( isim ) cümlesi: Yüklemi
ek eylem
alan ad ya da ad
soylu sözcük ya da sözcük öbeklerinden oluşan
cümledir.
Yaşlı adam,birkaç gündür
hastaymış.
O yıllarda bütün malı mülkü
bu evdi.
Onu en çok üzen eşinin
ölümüydü.
Bu muydu dünden beri
anlatmak istediğin?
Düşündüğü tek şey bir an önce
gitmekti.
Kendinizi bu kadar üzmeniz
yeterli.
O,çalışkan bir çocuktur.
Kalem kılıçtan keskindir.
Hayatta en gerçek yol gösterici
bilimdir.
YÜKLEMİN YERİNE GÖRE (ÖĞE
DİZİLİŞİNE GÖRE) CÜMLELER:
1.Kurallı ( düz ) cümle: Yüklem
veya yüklem öbeğinin sonda bulunduğu cümlelerdir.
Sanat,altın bileziktir.
Size gelmiyorum.
Günümüz insanı geçmiştekinden daha
umutlu değil.
Ayrılık günlerinde içimi bir hüzün
kaplar.
Onun bizi destekleyeceğini
sanmıyorum.
Uyandığımda hava henüz karanlıktı.
Ben de sizinle gelmeyi istemiyor
değilim.
Çok sevdiği dostları şimdi yanında
yoktu.
Benim bu soruya verdiğim yanıt doğru
değil mi?
- Devrik cümle : Söyleyişi
güzelleştirmek,anlamı güçlendirmek için yüklemin sonda
değil;ortasında ya da başta bulunduğu cümlelere denir.
Bir süre
hayran hayran izledi bu geniş ovayı.
Bütün
insanlar göç etmişti bu küçük kasabadan.
Bu olaydan
sonra arayacak değilim onları.
Açtırma
kutuyu,söyletme kötüyü.
Ne
güzeldir şimdi Ege kıyıları.
Hiç de
güzel değildi dün izlediğim film.
Gökyüzünde
bulut da yok bugün.
Başka bir
adı olduğunu sanıyorum ben.
Yardım
ediyorum karşılığını düşünmeden.
YAPILARINA GÖRE CÜMLELER:
1.Basit
cümle: Yapısında tek yargı bildiren cümlelere denir.
Geldim.
Bu yaz bol
bol dondurma yedim.
Her şeyden
habersizce gülümseyiverdi çocıuk.
Kış kadar
yüzünde acılar vardı.
Bu sakin
yerde tek eksiğimiz olta takımıydı.
Çocukların
yüzüne baktım.
2.Birleşik cümle: Yapısında birden çok yargı bulunan
cümlelere denir.
Denizi
görünce herkesi bir heyecan sardı.
Kasaya
kilitleseydin paralar çalınmazdı.
Diğer
mağazada gördüğümüz daha kaliteliydi.
Gecikme
ki misafirlere ayıp olmasın.
Birleşik
cümlenin iki bölümü vardır:
Temel
cümle:Çekimli bir eylem yada ek eylem almış ad soylu
sözcük ve sözcük öbeklerinden oluşan birleşik cümle bölümüne
temel cümle(temel yargı) denir.
Dağın
tepesine tırmanmak,dağcıları iyice yormuştu.
Burada
bulunan her şey eski püsküydü.
Annemi
görecektim evde yolumu gözleyen.
Başa gelen,çekilir.
Yan
cümle: Temel cümleyi değişik yönlerden tamamlayan ve
yargı bildiren cümleye denir.
Bal
tutan parmağını yalar.
Buraya
geldi mi hemen seni sorar.
Tiyatroya
gitmeyi çok seviyorum.
Adam
olacak çocuk kendini gösterir.
Ne
ekersen onu biçersin.
Y.C. T.C.
Okuldan
eve dönünce babamı çok üzgün buldum.
Y.C. T.C.
Final
maçını izleyebilmek için sabahın erken saatlerinde
kuyruğa girmeye karar verdim.
Y.C.
Y.C. T.C.
Sabahları erkenden kalkardı kardeşine kahvaltı
hazırlamak, evi toparlamak için.
T.C.
Y.C. Y.C.
a.Girişik
birleşik cümle: Bir temel cümle ile yan cümlelerden
oluşan birleşik cümleye denir.Yan cümleler eylemsilerden
oluşur.
Çok
okumak gözleri bozarmış.( yan cümle temel
cümlenin öznesi)
Y.C. T.C.
Gideceğini keşke daha önce bildirseydin.(Yan
cümle temel cümlenin nesnesi.)
Y.C. T.C.
Buraya
kadar gelebildiğinize şaşırdım.( Yan cümle
temel cümlenin dolaylı tümleci.)
Y.C. T.C.
Gün
doğduğunda yola çıkmış olacağız.( Yan cümle
temel cümlenin zarf tümleci.)
Y.C. T.C.
Çocuklardan kaçan kedi ağaca tırmanarak kurtuldu.(
Birinci yan cümle öznenin niteleyicisi,ikinci yan cümle
temel cümlenin zarf tümlecidir.)
b.İç
içe birleşik( kaynaşık ) cümle:Bir temel cümlenin
içinde yer alan,o temel cümlenin öğesi durumunda bulunan,iç
cümle özelliğindeki yan cümleden oluşan birleşik cümlelere
denir. (doğrudan anlatımlı cümle) Ara cümleyle
karıştırılmamalıdır.Ara söz temel cümlenin öğesi olmaz.İç
cümle temel cümlenin öğesi olur.
Adam,
ben kimseye hesap vermem,demiş.
. iç cümle(yan cümle)
“Parasız
dert dinlenmez.”diyor.
iç cümle
(b.siz nesne)
Ahmet ,arkadaşı
parayı ödedi,sanıyordu.
İç cümle
Çırağa,bize
çay getir,dedim.
İç cümle
Sana,öndeki
arabayı sollama,dedim.
İç cümle
c.
Koşullu(şartlı)birleşik cümle: Yan cümlecikleri
koşul kipi eki ile(-sa –se)ya da ekeylemin koşul u ile
yapılmış cümlelerdir.Yan cümle temel cümlenin koşulu olur.
Siz
yardım etmeseydiniz bu işi bitiremezdik. (
yardım etmeseydiniz –koşulu)
Y.C. T.C
Düzenli
çalışırsan bu sınavı kazanırsın. ( çalışırsan
–koşulu)
Y.C. T.C.
Beni
sorarsanız her zaman ordayım. (sorarsanız-koşulu)
Y.C. T.C.
-
Ki’li birleşik cümle (ilgi cümlesi):Birbiriyle
ilgili iki yargının”ki”bağlacıyla bağlandığı birleşik
cümlelere denir.Bu tür birleşik cümlede genellikle ki
bağlacından sonra gelen yargı yan cümledir.
Anladım
ki siz bu işi başaracaksınız.
T.C. Y.C.
Şunu bil
ki arkadaşların seni çok seviyor.
T.C. Y.C.
e.Edatlı(ilgeçli)birleşik cümle: Yan cümleleri
edatlarla,edat öbekleriyle kurulan cümlelerdir.Bu tür
birleşik cümlelerde yan cümle ,temel cümleyi değişik
yönlerden tamamlar.
Çocuklar
kardeş oldu mu kurtla kuzu barışır.
Y.C. T.C.
Beni
tanıyormuş gibi yüzüme bakıyordu.
Y.C. T.C.
Uğruna
ölecek kadar seviyorum.
Y.C. TC.
3.Sıralı
cümle: Bir anlatım içinde anlam ilgileri nedeniyle
birbirine ( , ) ya da ( ; ) ile bağlanan birden çok temel
yargıdan oluşan cümlelere denir.
Özellikleri:
En az iki
temel cümleden oluşur.
En az iki
yüklem bulunur.
Her cümle
ayrı bir bütün alınarak öğelerine bölünür.
Cümleler (
; ) ve ( , ) ile sıralanır.
Uçak piste
indi;yolcular birer birer kapıya yöneldi.
Ödünç, güle
güle gider;ağlaya ağlaya gelir.
Ansızın gök
gürledi,hava karardı,yağmur başladı.
Bağımlı sıralı cümleler: Anlam bakımından birbirini
tamamlayan,öğelerinden en az biri ortak
olan(özne,nesne,tümleç,yüklem)ortak olan sıralı cümlelerdir.
Sokaktaki
çocuklar koştu,arabanın önünü kestiler.
(Öznesi ortak sıralı xümle)
Ev
sahibinin bir evi,kiracının bin evi var. ( yüklem
ortak)
Parayı ben
kazanıyorum,çocuklar harcıyor.( nesnesi ortak)
Burada
akşamlar erken başlar,insanlar erken yatar.(
dolaylı tümleci ortak)
Bağımsız sıralı cümleler:Anlam bakımından ilgileri
olan;ancak ortak öğeleri bulunmayan cümlelere denir.
Ben
onlara bir şeyler anlatıyorum ;
onlar beni dinlemiyor.
Ö.
D.T. N. Y. Ö. N. Y.
Bahar
geldi,havalar ısındı,insanlar dışarıya çıktı.
Bağlı cümle:Tek başına yargı taşıyan ,anlamca ilgili
birden çok cümlenin bağlaçlarla birbirine bağlanmasıyla
oluşan cümlelere denir.
Evi gezdik;ama
pek beğenmedik.
Evin en
küçüğüydüm ve sedirin önünde yere serilmiş yatakta
yatardım.
Bugün
gelemem çünkü;ödevim var.
Karma
cümle:Birkaç cümle türünün birlikte yer aldığı sıralı
cümlelere denir.
Öğrencilere kitap okuyun denir ; ama kitap okuyun
diyenlerin kendileri kitap okumuyor.
İç içe
birleşik cümle girişik
cümle
İki
cümlenin ama bağlacıyla bağlanmış
Bu
okulun öğrencileri son derece tembeldirler,haylazdırlar
ama ,bir o kadar da sevimlidirler.
Sıralı
cümle
bağlı cümle
Eksiltili cümle: Genellikle yüklemi,bazen de başka
öğeleri kullanılmadığı halde yargı bildiren cümlelere denir.Eksiltili
cümleler,etkili,canlı,özlü anlatım kullanılmada sağlanır.
Masanın
üzerinde bir gazete ve birkaç kitap...(
vardı...duruyordu...) (basit yapılı ,eksiltili cümle)
Dışarıda
müthiş bir soğuk (var),belli ki kar yağacak.(sıralı,eksiltili
bir cümle)
Bakarsan
bağ (olur),bakmazsan dağ.(olur) (sıralı,eksiltili cümle)
-Özgür topu
kimden aldı?
-Barış’tan
( eksiltili cümle)
Ara söz-Ara cümle: Basit ya da birleşik cümlelerde
bir öğeyi ya da genel olarak yargıyı biraz daha
açıklamak,güçlendirmek için araya giren sözlere,cümlelere
denir.ara sözler,ara cümleler ya iki virgül ya da iki kısa
çizgi arasına alınarak belirtilir.
Orhan,dün
tanıştığımız çocuk,bugün seni sordu.
Ben de,herkes
gibi,önsezime güveniyorum.
Bütün
dostları,zaten fazla dostu da yoktur ya,onu terk
ettiler.
ÇALIŞMA
KAĞIDI: Aşağıdaki
cümle türlerini yazınız.
Ör:
Sen
gidince hüzün kaplar mı annenin yüreğini?
Anlamına
göre: olumlu soru cümlesi
Yüklemin
yerine göre: devrik cümle
Yüklemin
türüne göre:eylem cümlesi
Yapısına
göre:girişik birleşik cümle
1.Burayı
ailece beğendik ve satın almadık
mı?(........................................................................................)
2.Bir
ağaçta gül de biter diken
de...(...........................................................................................................)
3.Çocuğun
bütün ailesi,yakın arkadaşları,akrabaları hazır bulundu
törende.(...............................................
.......................................................................)
4.Bekliyor
ki herkes kendinden özür
dilesin.(............................................................................................)
5.Bütün
yakın arkadaşlarım-Ayşe,Zeynep,Canan-doğum günüme
geldiler.(...................................
........................................................................)
6.İnsan hiç
evini bırakıp ,gider
mi?(.............................................................................................................)
7.Şu
kapıdan bir kez çıkarsa bir daha
dönemez.(.........................................................................................)
8.Seni
görmek istemediği için buraya
uğramamış.(.....................................................................................)
9.Oymuş
zavallı şairin görüp
göreceği.(.......................................................................................................)
10.İstediğin her şeyi alacağım ama;sözümü
dinleyeceksin.(.......................................................................)
11.A,ne
kadar güzel bir
manzara!(..........................................................................................................)
12.Bu
söylediğin ,sana
güvenmiyorum,demektir.(.................................................................................)
13.Hoşuma
gitmedi değil bu
söz.(..........................................................................................................)
14.İçeri
girince ,sessizlik çökerdi her
yere.(.........................................................................................)
15.Şemsiyeler açılıyor,yakalar kalkıyor,adımlar
sıklaşıyordu.(...................................................................)
16.Kalem
kılıçtan
keskindir.(......................................................................................................................)
17.Bir de
arkama baktım ki, bir arpa boyu yol
almamışım.(.......................................................................)
18.Bu iş
yarın
bitsin.(..................................................................................................................................)
19.Ölmeden
bir kez daha
görebilsem!(............................................................................................)
20.Yanında
ne kalem ne defter
var.(................................................................................................)
21.Yarın
bize
gelecekmiş.(...............................................................................................)
-
Ahmet mi?
(...........................................................................................)
22.Böyle
acıklı sözlerle ağlatma
beni.(........................................................................................................)
23.Antrenör
sporcuları terleyinceye kadar
koşturdu.(..................................................................................)
24.Ben
şarkı dinlemek
istemiyorum.(.......................................................................................................)
25.Arkadaşlarına,beni
aramayın,demiş.(..................................................................................................)
Yararlanılan kaynaklar:
Zafer
yayınları (Sabahattin BUDAK)
Sistem Dershaneleri –Türkçe
Tudem
Yay. -Türkçe
Hazırlayan: Sevda SALLAYICI
Benzer Sayfalar:
www.edebiyatogretmeni.net
En Güzel Paylaşımlar İçin Mail
Grubumuza Üye Olun
